Гуырдзыстон

Гуырдзыстон, кæнæ Сакартвело, Хуссар Кавказы ис, Сау денджызы былгæрон æмæ хохы рæгъты ’хсæн. Йæ бынтæ баиу кæнынц рагон цæрæнрæттæ, Мцхетæ æмæ Гелатийы чырыстон архитектурæ, Сванетийы мæсыгджын хъæутæ, гуырдзиаг фысты æвзаг, бирæсауæнгон зарын æмæ сæнæфсиры традицитæ. Бæстæйы культурæйы цард æмбары гуырдзиаг регионты традицитæ æмæ бирæ æндæр æхсæнадты бынтæ.

3,9411 млн

цæрæгойы 2026 азы 1 январымæ Geostat-мæ гæсгæ; Абхази æмæ Хуссар Ирыстонæй æнæ

69 700 км²

фæзуат æхсæнадæмон æвдисæн чиныггонд арæнты; æмбырдгонд цæрæгойы статистикæйæ хицæн кæны

ЮНЕСКО-йы Дунеон бынты объект: æртæ культурæйы æмæ иу æрдзон

Географи детальты

Регионтæ æмæ цæрæн бынæттæ

Гуырдзыстоны территориалон арæзтад йæхимæ исы æвдæг регионы, дыууæ автономон республикæйы æмæ сæйраг сахар Тбилиси. Дæлдæр хицæнæй нымад сты мидæггæнæн муниципалитеттæ æмæ цæрæн бынæттæ. Хуссар Ирыстон (Цхинвалы регион) æвдистæуы хицæн карточкæйæ, йæ статус æмæ фактон разамынды æмбарынадтимæ.

Цæрæн бынæттæ: 4398
Территоритæ: 13

Справочничы ис 4 398 цæрæн бынаты. Номхыгъд бабæрæг æрцыд 2026 азы 28 октябры; бахастæуыд чысыл цæрæн бынæттæ дæр, цæрджыты нымæцмæ гæсгæ æвзарæн кæмæн нæй. Къæппæрстæй хъахъхъæдæуы национ фыссынад, æмæ нысанæй фæстæмæ æвдистæуы муниципалитет. Номхыгъдты уырыссаг æвдисынад баххуыс кæны агурынæн.

Сæйраг сахар, хицæн муниципалитетТбилисиАстæу: Тбилиси

Автономон республикæАджариАстæу: Батуми

РегионГуриАстæу: Озургети

РегионИмеретиАстæу: Кутаиси

РегионКахетиАстæу: Телави

РегионКвемо-КартлиАстæу: Рустави

РегионМцхета-МтианетиАстæу: Мцхета

РегионРача-Лечхуми æмæ Квемо-СванетиАстæу: Амбролаури

РегионСамегрело-Земо-СванетиАстæу: Зугдиди

РегионСамцхе-ДжавахетиАстæу: Ахалцихе

РегионШида-КартлиАстæу: Гори

Гуырдзыстоны закъондзинады автономон республикæАбхазиАстæу: Сухуми

Спортон статусимæ территориХуссар Ирыстон (Цхинвалы регион)Астæу: Цхинвал (Цхинвали)

Географи æмæ цæрджытæ

Гуырдзыстон æрбынат кодта Хуссар Кавказы, Сау денджызы скæсæн былгæроныл. Цæгаты ис Стыр Кавказ, хуссары Чысыл Кавказы хохы системæтæ. Ныгуылæны æрæджы уымæлдæр уавæртæ вæййы, скæсæны климат хуымæтæджыдæр у; бæрзæнд æрдзы æмæйнад ифтонгæй ивы. Бæстæ арæнтæ хауы Уæрæсе, Азербайджан, Сомих æмæ Туркимæ. 69 700 км² фæзуат хауы бæстæйы æхсæнадæмон æнкъард арæнтæм. Geostat-ы 2026 азы 1 январы цæрджыты аргъуыд у 3 941,1 мин адæймаджы æмæ нæ æрхæссы Абхази æмæ Хуссар Ирыстон. Уый тыххæй ацы бæрæггæнæнтæ дих кæнын æмхуызон цæрджыты æнгъæлдзинад райсынæн раст нæу. Geostat-ы 2026 азы 24 апрелы рауагъд æрхæссы 2024 азы сфыстæгты фæстиуджытæ; 2025 азы райдианы аргъуыд дæр ногæй нымад æрцыд. Сфыстæгты нымæц æмæ алы азы 1 январы аргъуыд хицæн датæтæм хауынц. Тбилисы 2026 азы райдианмæ аргъуыд æрцыд 1 369,4 мин цæрæджы.

Паддзахад æмæ территориалон контекст

Конституцийы бæстæйы официалон ном: Гуырдзыстон, гуырдзиагау საქართველო. Сæйраг сахар Тбилис. Абхазийы конституцион статус æмæ йæ фактон разамынд хицæн кæнын хъæуы. Абхази æмæ Хуссар Ирыстон сты Гуырдзыстоны централон хицауады эффективон контролæй æдде. 2025 азы Иугонд Нацийы доклады уый баст цæуы 1990-æм æзты æмæ 2008 азы хæстон конфликттимæ; уымдæр нысангонд æрцыдысты уыцы территориты хæдбардзинады Уæрæсейы банымад æмæ уæрæсейаг æфсæдты æвæрд. Бæстæйы æхсæнадæмон æвдисæн арæнтæ æмæ фарсы статистикæйы фактон æрхæцæн хицæнæй нысангонд сты.

Адæмты тыххæй бастдзинад кæмæн ис, ахæм уацтæ

Гуырдзиæгтæ

ქართველები · Картвелеби · 3 304 075 Гуырдзыстоны (2024 азы сфыст)

Гуырдзиаг; стæй мегрелаг æмæ сванаг ахæм æхсæнæдты

Азербайджайнæгтæ

Azərbaycanlılar · Азербайджайнæгтæ · 9 436,1 мин Азербайджаны (2019 азы нымæцын)

Азербайджайнаг: цæгат æмæ хуссар варианттæ

Сомих

Հայեր · Хайер · 2 875 697 Сомихы (2022 азы сфæлхат)

Сомихаг: скæсæнсомихаг æмæ ныгуылæнсомихаг литературон нормæтæ

Ирæттæ

Ирон · Дигорон · 485 646 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Ирон æвзаг: ирон æмæ дигорон

Регионалон культурæйы традицитæ

Картли æмæ Кахети: Скæсæн Гуырдзыстон: Мцхета, Тбилис æмæ кахетийаг сæнæфсиры традицитæ. Историон бæстæтæ нырыккон административон иуæгтимæ æмхуызон нæ сты.
Имерет æмæ Гури: Ныгуылæн Гуырдзыстон: Кутаис æмæ Гелатийы бынтæ, зарыны æмæ хæринаггæныны регионалон формæтæ.
Самегрело æмæ Сванети: Мегрелаг æмæ сванлаг сты хæстæг картвелаг æвзæгтæ, æмæ сæхи хицæн æвзæгтæ сты. Регионалон æмæ æвзагон хаст адæймаджы хинымæр нæ фæивы.
Аджари: Сау денджызы æмæ хохы хæйттæ хуссар-ныгуылæн Гуырдзыстоны; Батуми, бынаты хæринаггæныны æмæ музыкон традицитæ.
Цæгат-скæсæн хохы бæстæтæ: Тушети, Хевсурети, Пшав æмæ сæм хæстæг дæлвæзтæ хъахъхъæнынц бынаты цæрæнбынаты æмæ æгъдауон культурæйы формæтæ. Сæ иртасынæн ахсджиаг у иу æхсæнады контекст.

Æвзæгтæ æмæ фыссынад

Гуырдзиаг: паддзахадон æмæ литературон æвзаг

Гуырдзиаг æвзаг хауы картвелаг бинонтæм æмæ йæхи фыссынад йæм ис. Нырыккон æхсæнадон ахуырад æмæ æхсæнадон фыссынады практикæ пайда кæны мхедрулийæ. Æвзаджы паддзахадон статус æвдисæн у Конституцийæ.

Мегрелаг æмæ сванлаг

Мегрелаг æмæ сванлаг сты гуырдзиаг æвзагмæ хæстæг картвелаг æвзæгтæ, æмæ нæ сты æрмæст литературон гуырдзиаг æвзаджы бынаты вариантты нæмттæ. Мегрелаг æвзагæй дзурынц сæйрагдæр ныгуылæны, сванлаг та историон Сванетимæ баст у. Æвзагон классификаци хъуамæ хицæн кæна этникон хинымæрæй.

Лазлаг æмæ картвелаг хæстæгдзинад

Лазлаг æвзаг тынг хæстæг у мегрелагмæ. Йæ дзурджыты фылдæр хай цæры Турчы цæгат-скæсæны; чысыл æхсæнадтæ ис Гуырдзыстоны Сау денджызы былгæрон. Уымæ гæсгæ цыппар картвелаг æвзаг нæ нысан кæнынц Гуырдзыстоны цыппар паддзахадон æвзаджы.

Абхазаг æмæ æхсæнадты æндæр æвзæгтæ

Гуырдзыстоны Конституцийы 2-æм статьяимæ гæсгæ паддзахадон æвзаг у гуырдзиаг, æмæ Абхазы Автономон Республикæйы дæр абхазаг. Ацы конституционон æвдисæн нæ афыссы территорийы фактон разамынд. Бæстæйы ма пайда кæнынц сомихаг, азербайджанаг, уырыссаг, ирон æмæ æндæр æхсæнадты æвзæгтæй.

Æмбырдтæ æмæ статистикон æрхæссæн

Гуырдзыстон бирæнацион у. Æрвитæнты номхыгъд æвдисы порталы æвæрд уацтытæ, æмæ нæ цæрджыты æххæст сконд. Æмбырдты тыххæй бæрæггæнæнтæ нæ сты алы адæймаджы уырнындзинæдтæ кæнæ диндзинады аргъ.

Азербайджайнæгтæ æмæ сомихæгтæ: Бæстæйы стыр æхсæнадтæ, кæцытæн ис сæхи æвзагон, ахуырадон æмæ динхæссæг традицитæ.
Уырыссæгтæ, ирæттæ, езидтæ æмæ æндæр цæрджытæ: Национ хаст, граждандзинад, мадæлон æвзаг æмæ дин сты адæймаджы хицæн миниуджытæ.
Цæрæгойы нымæцгæнынады территорион æмбырдгонд: Geostat-ы мыхуыргонд бæрæггæнæнтæ нæ æмбырд кæнынц Абхази æмæ Хуссар Ирыстоны. Сæ пайда кæнын нæ хъæуы æппæт абхазаг кæнæ ирон цæрджыты нымæц бæрæггæнæнæн.

Гуырдзыстоны истори

Сæргонд

Тексты стырдзинад

100%

Сæргонд 1 · Æввахс 1,8 млн азы размæ æмæ неолит

Дманис æмæ рагон сæнæфсиргæнынад

Дманисы ссаринагтæм хауынц рагон адæм æмæ цæрæгойты мардтæ, стæй æввахс 1,8 милуан азы зæронддæр кæмæн у, ахæм дурæй конд амындтæ. Уыдон ахсджиаг сты Африкæйы æдде адæмы рагон æрцæрыны иртасынæн; сæ нырыккон гуырдзиæгтæй хонын уыдзæн анахронизм.

Æндæр иртасыны здæхт баст у неолитон цæрæнбынæттимæ Шулаверис-Гора æмæ Гадачрили-Гора. Керамикæйы химион анализ æмæ контекстты датировкæйы фæрцы 2017 азы PNAS-ы статьйы автортæ баст кодтой савæгтæ сæнæфсиры винимæ æввахс 6000-5800 азты нæ эрæйы размæ. Уый у археологон æвдисæн, æмæ нæ у æвдисæн, æмæ нырыккон рецепттæ аст мин азы дæргъы ивгъуыд не сты.

Фарс 1 æй 1сæргонды 1

Æркæсæн хицæн кæны рагон паддзахæдтæ, астæуккаг иумæйаг паддзахад æмæ нырыккон Гуырдзыстон. Различнæ азты арæнтæ æмæ политикон нæмттæ нæ æмхуызон сты.

Мцхетæ, Гелати æмæ Уæллаг Сванети

Гуырдзыстоны ис ЮНЕСКО-йы Æппæтдунеон бынады фæндзæм объекты: Мцхетæйы историон цыртдзæвæнтæ, Гелатийы моладзандон, Уæллаг Сванети æмæ колхидаг къæвдайы хъæдтæ дон-маргъы зæххтимæ. Уыдон æнæбауæнды сты æнæфарон бынады номхыгъд æмæ «Дунеон зæрдæ» программæимæ. Мцхетæйы объектæм хауын Джвари, Светицховели æмæ Самтавро. Уыдон сты хицæн дугты ансамблтæ, æмæ нæ сты иу азы арæзтдзинæдтæ. Кутаисы цур Гелати бындур æрæвæрд æрцыд 1106 азы; моладзандон зындгонд у йæ архитектурæ, мозаикæтæ, фрескæтæ æмæ йæ академийы историæй. Уæллаг Сванети нысангонд у Ушгулийы æхсæнады Чъажашийы хъахъхъæд культурæйы ландшафтæй. Мæсыгджын хæдзæрттæ баст кодтой цæрæн æмæ хъахъхъæныны функцитæ. Конкретон объекты номхыгъдмæ бахаст нæ нысан кæны, æмæ æппæт Сванети иухуызон хъахъхъæныны статус кæй ис.

Колхидаг хъæдтæ æмæ хъахъхъæдæн территоритæ

ЮНЕСКО-йы æрдзон объект «Колхидаг къæвдайы хъæдтæ æмæ дон-нæмгуытæ» йæхимæ исы Сау денджызы хуссар-скæсæны уымæл былгæроны сæдæ авд хайы. Йæ сконды сты Аджарийы, Гурийы æмæ Самегрело-Земо-Сванетийы хъæдтæ æмæ нæмгуыты экосистемæтæ. Уый тропикон джунглитæ нæу, фæлæ уымæл æмбис бæстъæвæрды хъæдтæ реликтон æмæ эндемикон хуызтимæ. Боржоми-Харагаули хъахъхъæны Чысыл Кавказы хохы-хъæды ландшафттæ; национ парк арæзт æрцыд 1995 азы. Тушетийы хъахъхъæдæн территоритæ баиу кæнынц хохы дæлвæзты æрдзон æмæ культурæйы бынтæ. Заповедник, национ парк æмæ хъахъхъæдæн ландшафты режимтæ хицæн кæнынц. Афæдзы сезонмæ гæсгæ бæрæгбон, регистрацийы æгъдæуттæ æмæ хохы маршрутты уавæр ивгъуыд вæййынц. Ныртæккæйы уавæртæ хъæуы бафæрсын æмæ бабæрæг кæнын конкретон территорийы администрацимæ, æмæ ма схуыдта регионы æнæивгъуыд миниуæг.

Динтæ æмæ культурæйы хицæндзинад

Конституци æвдисы Гуырдзыстоны апостолон автокефалон православон аргъуаны сæрмагонд историон роль æмæ æвæрд кæны æууæнды æмæ дины сæрибардзинад. Этникон хаст æмæ адæймаджы æууæнд хицæн кæнынц. Бæстæйы динон æхсæнадты ’хсæн сты православонтæ, мусульмантæ, Сомихы апостолон аргъуаны фæстиуджытæ, католиктæ, дзуттæгтæ æмæ æндæр къордтæ. Цæрджыты нымæц райсы æвдисæн хаст, æмæ нæ динæй практикæйы бæрц. Æхсæнадон вещатели 2024 азы цæрджыты нымæцы æнæхъæн фæстиуджыты публикацийы рардæуы дин, националондзинад æмæ мадæлон æвзаджы хицæн нысантæ.

Фыссынад æмæ литературæ

Гуырдзыстоны фыссынады æртæ системæйы: мргвловани, кæд æй хонынц асомтаврули, нусхури æмæ мхедрули. Сæ функцитæ хицæн кæнынц: мхедрули æй пайда кæнынц ныртæккæйы æхсæнадон æмæ ахуырадон практикæйы, рагон системæтæ та цæрынц аргъуаны æмæ дзаумæтты кæнынады ’хсæн. 2016 азы ацы цæрæг культурæ бахастæуы ЮНЕСКО-йы æнæфаткæнгæ бынты номхыгъдмæ. Шота Руставелийы поэмæ «Тигрты цъарæй чи уары, уыцы лæг» сарæзтæуыд XII-XIII æнусты ’хсæны. Поэмæйы къухфыст æмбырд 2013 азы бахастæуы æхсæнадон реестр «Дунейы мысын»-мæ. Хъæуы хицæн кæнын уацмысы кары æмæ алы баззайæг къухфысты кары: къухфысты традици æрæзтæуыд æнусты дæргъы.

Бирæхъæсон зарын

Гуырдзыстоны бирæхъæсон зарын йæхимæ исы хицæн бынатон традицитæ, æмæ нæ иу иумæйаг музыкалон шаблон. ЮНЕСКО йæ 2001 азы схуыдта дзурон æмæ æнæфаткæнгæ бынты шедевр; Репрезентативон номхыгъдмæ бахастæуыд 2008 азы. Традицион полифонийы иртасæн центр хицæн кæны æнæивгъуыд басы формæтæ, хъæлæсты контрастон змæлд æмæ сæ иумæдзинад. Скæсæн æмæ ныгуылæн бæстæты ’хсæн бирæхъæсондзинады организацийы хицæн фæрæзтæ ис; дунеон зарын æмæ аргъуаны зарын дæр сæхи хицæндзинæдтæ ис. ЮНЕСКО-йы официалон фарс ис материал традицийы зæлмæ базонгæ кæнынæн.

Регионалон хæринаг

Гуырдзыстоны хæринаг арæзт æрцыд бынатон традицитæй. Имеретин æмæ аджарон хачапури хицæн кæнынц: аджарон та нывгæнæг хуызы вæййы; хинкалийы хохы хуызтæ нæ æххæст кæнынц ацы хæринаг аразыны алы фæрæзтæ. Самцхе-Джавахетийы ис сæрмагонд хуызтæ дзидза æмæ мæнæйы хæринæгтæ цæттæ кæныны. Æппæтæй зындгонд хæринæгты ’хсæн сты къæбæрдзыд хъæдуртимæ пхали, хъæдурæй лобио æмæ хъæдуры соусæй сациви. Сконд, æвдисынад æмæ бæрæгбоны контекст хицæн кæнынц облæст æмæ бинонтæм гæсгæ. Иу менюйы нысан кæнын бæстæйы алы цæрæгæн æнæмæнгæй уыдзæн раст нæу.

Квеври æмæ сæны аразыны истори

Квеври у стыр зæххæй конд агъуыст, кæй пайда кæнынц сæн ферментаци, æнæивгъуыд æмæ храненийы тыххæй. Традици йæхимæ исы агъуысты аразын, сæны къæпхæныл хъахъхъæнын æмæ зонындзинæдтæ бинонтæ æмæ æхсæнады ’хсæн раттын. 2013 азы ацы метод бахастæуы ЮНЕСКО-йы æнæфаткæнгæ бынты номхыгъдмæ. 2017 азы PNAS-ы археологон статья фæлгæсы сæны химикон фæдтæ неолитон керамикæйы. Автортæ хицæнæй дзурынц неолитон ссардтæ æмæ фæстæдæр зæххы бын агъуысты ’хсæн къæлинтæй. Уый тыххæй рагон сæны аразыны æвдисæнтæ автоматиконæй нæ хъæуы схуыдта ныртæккæйы квеврийы метод æнæахуыргæнгæйæ VI мин азы нæ эрæйы агъоммæ пайда кæныны æвдисæн.

Университеттæ, музейтæ æмæ бынты иртасæн

Тбилисы университет байгом æрцыд 1918 азы Иване Джавахишвилийы æмæ йæ æмбæлтты инициативæйæ. Официалон истори æвдисы 26 январы рагон календары; ныртæккæйы мысæн бон æрхæссы 8 февральмæ. Фыццаг ректор сси Петре Меликишвили. Гуырдзыстоны национ музей иртасы археологон бынтæ, уыдонимæ Дманиси. Национ архив публикаци кæны ногдзарды историйы документтæ æмæ фотографитæ, университетон проекттæ та иртасынц картвелон æвзæгтæ æмæ бирæхъæсондзинад. Ацы уагдæттæ раттынц хицæн хуызы материалтæ: æвдисæн ссардтæ, документтæ, æвзагон ныффыстытæ æмæ æххæстгæнынады фыстытæ.

Медиа

Гуырдзыстоны бæрзондхæххон ландшафттæ

Гуырдзыстоны бæрзондхæххон дæлвæзты мотивтæй пейзаж · иллюстраци. Æцæг нывтæ æмæ архивон фотографитæ ис æрвитæнтæй уагдæттæм.

Гимн

Тависуплеба («Хæдбардзинад»)

Гуырдзыгон

Давид Маградзейы ныхæстæ. Захарий Палиашвилийы музыкæ, гимнæн Иосиф Кечакмадзейы аразæн. Гимн райст æрцыд 2004 азы; нырыккон барадон бындур хицæнæй нысангонд у.

«თავისუფლება» ном æмбарын кæны «Хæдбардзинад». Текст æмæ музыкæ бафидаргонд сты Гуырдзыстоны паддзахадон символты тыххæй 2018 азы 14 ноябры Органикон закъоны № 4 æмæ № 5 фæсæрфæттæм. Официалон текст æмæ нотон фæсæрфæт ис æрвитæнæй райдиан æрдзыл.

Хронологи

Цауытæ: 18 / 18

Æввахс 1,8 млн азы размæ: Дманисы ссарындтæ Райдиаг адæймæгты, цæрæгойты æмæ дурæй конд амæлтты баззайдтæ.
Æввахс 6000-5800 н. э. размæ: Неолитон сæнæфсинад Шулаверис-Гора æмæ Гадачрили-Горайы иртаст археологон контексты датæтæ.
IV æнус: Чырыстон дин Картлийы Чырыстон дины райсынад паддзахон хицауадæй Скæсæн Гуырдзыстоны паддзахады.
XI æнусы райдиан: Баграт III-æмы баиу Иумæйаг астæуккаг паддзахады сæвзæрд.
1106: Гелатийы бындур Монастыр æмæ фидæны ахуырады центр.
1783: Георгийы трактат Уæрæсейы протекторат Картли-Кахетийыл.
1801: Картли-Кахетийы баиу Уæрæсейы империйы Скæсæн Гуырдзыстоны паддзахады монархийы фæуын.
1918: Университет æмæ Фыццаг республикæ Тбилисы университеты гом кæнын; 26 майы расидт æрцыд хæдбардзинад.
1921: Конституци æмæ советон басæттæн 21 февралы райст æрцыд Конституци; 25 февралы Сырх æфсад бацахста Тбилис.
1937: Политикон репресситæ Сандро Ахметели æмæ Петре Оцхелийы фæцагъд архивон равдысты равдыст æрцыд.
1991: Хæдбардзинады сæнæфсис 31 мартъийы референдум æмæ 9 апрелы акт.
1994: Дунеон бынты фыццаг объекттæ Мцхетæ æмæ объект, ныр Гелатийы монастырæй æвдисгæйæ.
1995: Гуырдзыстоны Конституци Райст æрцыд 24 августы.
1996: Уæллаг Сванети ЮНЕСКО-йы номхыгъды Мæсыгон архитектурæ æмæ Чажашийы культурæлон ландшафт.
2008: Хæст æмæ цæрджыты ралидзæн Нырыккон фæстиуджытæ æркæсгæ сты ИНО-йы доклады.
2013: Цардæг æмæ къухфыст традициты банымад Квеврийы метод бахаст æрцыд материалон нæмгуыты номхыгъдмæ, Руставелийы къухфысты æмбырд «Дунейы æмбарынад» реестрмæ.
2016: Æртæ фыссынады системæйы Гуырдзыгон фыссынады цардæг культурæ бахаст æрцыд ЮНЕСКО-йы материалон нæмгуыты номхыгъдмæ.
2021: Колхидæйы хъæдтæ æмæ нæмттæ Æрдзы объект бахаст æрцыд Дунеон бынты номхыгъдмæ.