Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Ушгулийы документалон фотографи: дурæй конд хæдзæрттæ æмæ сванаг мæсыгтæ хæхты фоны, Алексей Комаров, 2018
← Æппæт адæмтæ

Хуссар Кавказ · Гуырдзыстон

Гуырдзиæгтæ

ქართველები · Картвелеби

Гуырдзиæгтæ (картвелеби): регионты æхсæнæдты истори, картвелаг æвзæгтæ, традицитæ æмæ культурæ. Чырыстон динмæ раздæры культтæ, чырыстон дины парахат кæнын, гуырдзиаг пысылмæттæ æмæ католиктæ; фæрæзджын хронологи, зонадон материалтæ æмæ документалон нывтæ.
Регионтæ:Гуырдзыстон
Ушгули · Алексей Комаров, 2018 · CC BY-SA 4.0

Æвзаг

Гуырдзиаг; стæй мегрелаг æмæ сванаг ахæм æхсæнæдты

Бинонтæ

Картвелаг æвзæгты бинонад

Нымæц

3 304 075 Гуырдзыстоны (2024 азы сфыст)

Истори

Картвелеби. Гуырдзиæгтæ, картвелеби (ქართველები), сты Хуссар Кавказы адæм. Историон иумæйаддзинад аразт æрцыд регионты æхсæнæдты, кæцыты ’хсæн уыд дзырды, хæдзарады æмæ культурæйы хицæндзинæдтæ. Гуырдзиаг идентификаци, Гуырдзыстоны граждандзинад æмæ гуырдзиаг æвзаг зонын баст сты, фæлæ иу æмæ иу нысан не сты.
Колхидæ æмæ Картли. Нырыккон Гуырдзыстоны ныгуылæн æмæ скæсæн хайты рагон политикон æмæ культурон центртæ хицæн историтæй уыдысты. Вани равдыста Колхидæйы хъæздыг материалон культурæ. Антикон паддзахæдтты нымайын не хъæуы куыд паддзахæдтæ, кæцыты ’хсæн ис æнæивгъуыд нырыккон этникон арæнтæ.
Ираны æмæ Зæххы денджызы ’хсæн бастдзинæдтæ. Æнусты дæргъы регионы æхсæнæдтæ бастдзинад кодтой Иран, Ром æмæ Византиимæ. Уыцы контакттæ хаудысты хицауад, культурæ æмæ динмæ; уыдысты дæр иумæйагдзинад, дæр æрхæндæгдзинад, дæр хæстон æрбабырсттæ.
Фыссынад æмæ чырыстон дин. IV æнусы Картлийы чырыстон дины парахат кæнын баххуыс кодта тæлмацтæ æмæ фыссын культурæйы рæзтмæ. V æнусмæ хауынц гуырдзиаг литературæйы фыццаг баззайгæ фендтæ, уыдоны ’хсæн Яков Цуртавели «Шушаникы сæргъæвæрд».
Астæуккаг æнусты паддзахаддзинад. XI æнусы райдайæны Баграт III-ы хицауæдты иумæйаг кæнын æмæ Давид Аразæджы паддзахады фидар кæнын аразынц уавæртæ культурон сæрвæлтауæн. Ус-паддзах Тамары рæстæг баст у литературæ æмæ политикон æууæлты сæрвæлтауимæ. Астæуккаг æнусты æхсæнад уыд æнæиухуызон.
Хицæндзинад æмæ тыхты тох. Монголты æрбабырсттæ, иу паддзахады фехæлд æмæ Османты æмæ Сефевидты тыхты ныхмæлæууын ивтой политикон картæ. Скæсæн æмæ ныгуылæн бæстæтæ хицæн æддаг æууæлты бавæрд райстой, кæцы бавлияд кодта сæ фæстæдæр хъысмæттæм.
Рацæугæтæ æмæ диаспорæтæ. Гуырдзиæгты рацыд сæ райгуырæн бæстæйæ хицæн аххосæгтæй уыд. XVII æнусы стыр роль хъазыд шах Аббас I-ы рæстæджы Иранмæ тыхæй рацæугæтæ. Ферейданæйы баззадысты гуырдзиагау дзурæг æхсæнæдтæ; сæ истори равдыста, æвзаг æмæ этникон мысæн баззайын кæй кæнынц дин ивыны рæстæджы дæр.
XIX æнусы рухсдзинад. Мыхуыр, скъола æмæ æхсæнадон иумæйæдтæ ссисты национ культурæйы рæзты ахсджиаг фæрæзтæ. Илья Чавчавадзе баст кодта литературон куыст, публицистикæ æмæ æхсæнадон архайд; йæ документтæ хъахъхъæны Гуырдзыстоны Национ архив.
Республикæ æмæ советон рæстæг. Демократон Республикæ Гуырдзыстон уыд 1918–1921 азты. Сырх æфсады æрбацыд æмæ советон хицауады сæвæрд ивтой политикон арæзтад. Советон дæсæзтытæ хаудысты ахуырад æмæ культурон уагдæтты рæзтмæ, стæй репресситæ æмæ динон царды арæнтæм.
Ногдæр истори. Хæдбардзинад сæндидзын æрцыд 1991 азы. Хæстон конфликттæ æмæ адæмы тыхæй рацæугæ ссисты фæстæдæр дæсæзты уæззау хай. Адæмты бинонтон æмæ культурон истори хъæуы кæсын хицæнæй æгас адæмты иумæйаг аргъуытæй.
Нымæц, нымады арæнтæ æвдисгæйæ. 2024 азы сфыстмæ гæсгæ, сфыстæй æххæстгонд Гуырдзыстоны хайы нымад æрцыд 3 304 075 этникон гуырдзиаджы, цæрджыты 84,1%. Сфыст нæ æрцыд Абхаз æмæ Хуссар Ирыстоны. Уый нæу гуырдзиæгты дунеон нымæц æмæ нæу Гуырдзыстоны æппæт граждайнæгты суммæ.

Регионты къордтæ æмæ æвзаджы хицæндзинад

Регионты хицæндзинад. Картлиæгтæ, кахетæгтæ, имеретæгтæ, гуриæгтæ, рачинæгтæ, аджарæгтæ, пшавæгтæ, хевсурæгтæ æмæ тушинæгтæ баст сты историон бæстæтимæ æмæ бынæттон традицитимæ. Хицæндзинæдтæ æвдисынц архитектурæйы, хæдзарады, дарæсы, фольклоры æмæ дзурды; историон бæстæты æмæ нырыккон административон иуæгты арæнтæ иудадзыг нæ æмтæ кæнынц. Мегрелтæ æмæ сванæгтæ. Сæ æвзæгтæ хæдбар сты картвелон мыггаджы мидæг. Бирæ дзурджытæ регионты идентичност æмхæццæ кæнынц гуырдзиаг идентичносттимæ; æвзаджы классификаци йæхæдæг нæ равзары адæймаджы этникон хиравæрд. Лазтæ. Лаззаг æвзаг тынг хæстæг у мегрелагмæ; йæ сæйраг территори Турчы цæгат-скæсæны ис, дзурджытæ ис Гуырдзыстоны дæр. Картвелон æвзаджы æфсымæрдзинад автоматикон æгъдауæй нæ хъуамæ сси иухуызон граждандзинад кæнæ этникон хиравæрды иу формæ.

Æвзаг

Гуырдзиаг, мегрелаг, лаззаг æмæ сванъаг æвзæгтæ аразынц картвелаг æвзæгты бинонад. Мегрелаг æмæ лаззаг тынг хæстæг сты æмæ аразынц занъаг къабаз. Уыцы æвзæгты хæстæгдзинад нæ нысан кæны, сæ алкæцы гуырдзиаг æвзаджы диалект кæй у.
Гуырдзиаг æвзаг æххæст кæны иумæйаг литературон æвзаджы роль Гуырдзыстоны. Мегрелаг æмæ сванъаг хъахъхъæнынц хицæн структурæтæ æмæ бынатон традицитæ. Бирæ мегрелагау дзурджытæн характерон у гуырдзиагимæ дывзагондзинад; хæдзарон æхсæнадæн æвзаг æмæ этникон хинымæр иухуызон не сты.
Рагонгуырдзиаг фыссынады æппæты рагон æууæнкæй датæгонд фендтæ хауынц V æнусмæ. Рагонгуырдзиаг æмæ нырыккон гуырдзиаг æвзаг æвдисынц æвзаджы хицæн историон уавæртæ, кæцыты ’хсæн ис даргъ фыссынæн æмæ фыссынады фæдылдзинад.
Асомтаврули, нусхури æмæ мхедрули сты гуырдзиаг фыссынады æртæ системæйы. Мхедрули доминантон у нырыккон æхсæвдæг практикæйы; иннæ формæтæ хъахъхъæд æрцыдысты аргъуаны æмæ культурон æвзаджы. Сæ цардæгас культурæ ЮНЕСКО-йы æнæфизикон бынты номхыгъдмæ бахаст æрцыд 2016 азы.

Дин æмæ динты истори

Чырыстон динмæ размæйы культтæ. Археологи равдисы бынатон æмæ æрбайсгæ диндзардты хицæндзинад. Дедоплис-Горайы иртасæн ахсы ирайнаг, уыимæ зороастрийаг, æмæ бынатон культты иумæдзинад Картлийы I æнусы н. э. Уый у иу комплексы æмбарынад, æппæт гуырдзиаг фыдæлты иу иунæг дин нæу. Армази æмæ хроникæйы мысинаг. Гуырдзиаг летописон традици Армазийы культ бæтты паддзах Парнавазимæ æмæ Мцхетæимæ; æввахс æвдыст сты Гаци æмæ Гаим. Уый у рагондæр рæстæджы тыххæй радзырд, нæ та уыцы цауты æмрæстæгон протокол. Культы равзæрд æмæ йæ бастдзинад ирайнаг æмæ анатолиаг традицитимæ баззайынц æмбарынады предметæй. Иу галуаны хицæн кувæндæттæ. Давид Гагошидзе 2026 азы иртасæны хицæн кæны Дедоплис-Горайы æртæ культон аппартаты. Уый фæнд кæны сбарын зороастрийаг, Аполлонимæ баст æмæ бынатoн зæххкуысты дзардты иумæдзинад. Уыдон сты I æнусы конкретон археологион ссаринагты тыххæй гипотезтæ, нæ та æппæт Гуырдзыстоны дины æвдыст. Фыццаг чырыстон æхсæнадтæ. Чырыстон уавæр паддзахы уазалы сæрыфтауæнæй размæ уыд. Бастдзинæдтæ скæсæн-Зæххæнгæрон денджызы æхсæнадтимæ æмæ Ныхасы тæлмацтимæ ссисæн рагон аргъуаны историмæ. Официалон дин савæрын æмæ фыццаг диндарты равзæрд хицæн къахдзæфтæ сты. Сыгъдæг Нино æмæ Картлийы сæрыфтауæн. Паддзах Мырман III-ы уазалы чырыстон кæнын IV æнусы гуырдзиаг традицийы бæтты Нинойы миссиимæ. Рагон æмæ фæстаг радзырдтæ детальты хицæн кæнынц; житион диссæгтæ æвдисынц диндзард, кæцы историк æндæр æвдисæнттимæ абарæн кæны. Мцхета, аргъуантæ æмæ фыссын культурæ. Мцхета ссис сæйраг аргъуанон центрты иу. Джвари, Светицховели æмæ Самтавро æвдисынц аразынды хицæн къахдзæфтæ. Аргъуанты, тæлмацты, моладзандонты æмæ ахуырады рæзт чырыстон практикæйы парахат кодта æнусты дæргъы, нæ та иу бон. Датæгон æвдисæнтæ чырыстон культурæйы. Болнисы Сионы аразынды фыст нысан кæны 493/494 азмæ. Асомтаврули æвзагыл текст æвдисы Агъуыд, епископ Давид æмæ аргъуаны аразын. Хъæддзаг бынæтты кæсынæн ис варианттæ; датæ историон-эпиграфон анализæн бындур кæны. Моладзандон, скъола æмæ тæлмацтæ. Гелати, 1106 азы бындур æрæвæрд, иумæ кодта диндзард ахуырадимæ æмæ чиныгкуыстытимæ. Академи æрбайста ахуыргæндтæ æмæ тæлмацгæндтæ, скриптори та хъуыддаджы кодта къухфыстыты фæлхат кæнын. Ахæм центртæ диндзардон зонындзинæдты парахат æмæ фыссын культурæйы рæзтæн æххуыс кодтой. Диндзардон царды регионты формæтæ. Скæсæн Гуырдзыстоны хохæг æхсæнадты бынатoн кувæндæттæ æмæ радзырдтæ сæрмагонд нысаниуæг хæстой. Чырыстон нывтæ иумæ архайдтой æхсæнадон æмæ бинонты æгъдæуттимæ. Боныгъы нырыккон формæ фадæттæ нæ ныв кæны рагон æгъдау æнæивгæйæ. Ислам куыд парахат ис. Фыццаг дæргъвæтин исламон уавæртæ баст сты арабон хицауиуæгимæ æмæ астæуккаг сахарты пысылмон æхсæнадтимæ. Фæстæдæр османаг æмæ ирайнаг тæваг хицæн бæстæтыл æрхауд. Пысылмон хицауиуæгы уавæр нæ нысан кодта æппæт бынатoн цæрджыты автоматикон сæрыфтауæн. Аджариаг æмæ æндæр гуырдзиаг пысылмæттæ. Аджарийы исламы парахат баст у османаг периодимæ; æхсæнадты æвæрцæйас хай сæхицæн бавæрдта гуырдзиаг æвзаг æмæ бынатoн культурæ. Аджариæгты ’хсæн ис пысылмæттæ дæр æмæ чырыстæттæ дæр. Дин нæу фаг нысан этникон хастмæ гæсгæ равзарæн. Ираны гуырдзиæгтæ. Иранмæ тыхæй æрвыст æхсæнадтæ рæстæджы дæргъы ислам райстой. Ферейданы тыххæй материалтæ æвдисынц гуырдзиаг ныхасы дæргъвæтин хъахъхъæнын. Уыцы æхсæнадты истори æнæивгæйæ æппæт гуырдзиаг пысылмæттыл нæ хæссы. Католикон æхсæнадтæ. Католикон истори баст у æнусты дæргъы мисситимæ, бынатoн æхсæнадтимæ æмæ культурæйы контакттимæ. Гуырдзиаг равзæрд æмæ католикон хаст иумæ цæуынц; зæронд документты диндзардон нысæнттæ домынц контекст æмæ æдзух этнонимтимæ æмбар нæ сты. Автокефали æмæ йæ сæрвæрзт. 1811 азы уырыссаг империон хицауиуæг Гуырдзиаг аргъуаны хæдбар хицауиуæг фехæлдта. 1917 азы 12/25 мартъийы расидтысты автокефали сæрвæрзт. Уыдон сты аргъуан-исторон æмæ сæ хицæн кæнын хъæуы чырыстон дин райсыны датæтæй. Советон диндзурæг политикæ. Репресситæ, диндзардон уагдæтты æхгæнын æмæ æхсæнадон практикæйы арæнтæ хицæн æхсæнадтыл æрхауд. Бинонты æгъдæуттæ, боныгъытæ æмæ сыгъдæг бынæтты мысинаг æнæиуæй хъахъхъæдтой. Светон культурæ дæр ссис цалдæр фæлтæры царды хай. Нырыккон хицæндзинад. Православи Гуырдзиаг истори æмæ культурæйы ахсджиаг бынат ахсы, фæлæ ис гуырдзиаг пысылмæттæ, католиктæ, æндæр конфесситы минæвæрттæ æмæ светон адæм. Гуырдзыстоны æппæт цæрджыты дины нысæнттæ нæ хъæуы æвдисын æрмæст этникон гуырдзиæгты диндзардон статистикæйæ.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Гуырдзиаг, мегрелаг, лаззаг æмæ сванъаг æвзæгтæ аразынц картвелаг æвзæгты бинонад.

Æрцард æмæ нымæц

  • 2024 азы сфыстæй æххæстгонд Гуырдзыстоны хайы нымад æрцыд 3 304 075 этникон гуырдзиаджы.

Культурæ æмæ цард

  • Бирæхъулон зарынад ЮНЕСКО-йы номхыгъдмæ бахаст æрцыд 2008 азы, квеврийы метод 2013 азы.
  • Мæнæуы культивæ кæныны культурæ æмæ йемæ баст æгъдæуттæ ЮНЕСКО-йæ сфидар æрцыдысты 2025 азы.

Истори

  • Картлийы чырыстон кæнын баст у IV æнус æмæ сыгъдæг Нинойы миссиимæ.
  • Æкклезион автоцефали сæндидзын æрцыд 1917 азы.
  • Болнисы Сионы фыст датæ æрцыд 493/494 азты; хæлд бынæтты кæсын иртасджытæ дискуси кæнынц.

Æнæхъæн хронологи

  1. Нæ эрæйы агъоммæ I минæздзыд

    Колхидон центртæ æмæ Вани
    Археологи равдысы дæсныйад, æййафæн æмæ бынатон элитæйы рæзт.

  2. Нæ эрæйы агъоммæ III æнус æмæ фæстæдæр

    Мцхета куыд Картлийы центр
    Сахар сси политикон æмæ фæстæдæр аргъуанон центр Скæсæн Гуырдзыстоны.

  3. Нæ эрæйы I æнус

    Дедоплис-Горайы культон комплекс
    Археологион ссарындзтæ иртæст цæуынц куыд диндзардты æхсæнадæн æвдисæнтæ.

  4. IV æнусмæ агъоммæ

    Армази Картлийы динон историйы
    Култ зындгонд у летописон хабæрттæ æмæ историон интерпретацитæй; Парнавазы тыххæй радзырд нæ у культы равзæрды бæлвырд датæ.

  5. IV æнус

    Картлийы паддзахон уазалы райсын
    Традици чырыстон динмæ сæвæры Мирьян III æмæ Нинойы миссиимæ.

  6. V æнус

    Гуырдзиаг фысты рагондæр æвдисæнтæ
    Хъахъхъæд фыстытæ æвдисынц рагон фыссын традици.

  7. V æнус

    «Шушаники мученикад»
    Яков Цуртавелийы куыст сси гуырдзиаг литературæйы рагон æвдисæн.

  8. 493/494 аз

    Болнисы Сионы фыст
    Гуырдзиаг фысты рагондæр датæгон æвдисæнтæй иу хабæрттæ кæны чырыстон аргъуаны арæзтады тыххæй.

  9. VI æнусы кæрон æмæ VII æнусы райдиан

    Джварийы арæзтад
    Мцхетæйы сæрмæ аргъуан æвдисы рагон астæуккаг æнусты чырыстон архитектурæйы рæзт.

  10. VII–VIII æнустæ

    Араббаг хæстæ æмæ мусульмайнаг æхсæнадтæ
    Сахартæ æмæ бынатон æхсæнадты динон æмæ политикон уавæртæ хицæн уыдысты.

  11. 1008 аз

    Баграт III-ы рæстæджы баиу
    Иугонд гуырдзиаг паддзахад сарæзта.

  12. XI æнус

    Самтавройы астæуккаг комплекс
    Ацы рæстæгмæ хауы Мцхетæйы моладзандонæн йæ къубустджын аргъуан; комплекс арæзт æрцыд цалдæр къахыл.

  13. 1106 аз

    Гелатийы бындур æвæрын
    Моладзандон сси стыр культурæйон æмæ ахуырадон центр.

  14. 1122 аз

    Давид Аразæг Тбилисмæ хицау сси
    Сахар сси иугонд паддзахады сæйраг сахар.

  15. 1130 аз

    Гелатийы сæйраг аргъуаны кæрон
    Аразын фæцис Деметрæйы рæстæджы, Давид Аразæджы фæстæдæр чи æрцыд, уымæй.

  16. 1184–1213 азтæ

    Тамары хицауад
    Астæуккаг Гуырдзыстоны политикон æмæ культурæйон сæрвæлтауы рæстæг.

  17. XII æнусы кæрон æмæ XIII æнусы райдиан

    Руставелийы дуг
    «Тигрдзачъыйы лæджы» сфæлдыстад баст у дунеон литературæйы сæрвæлтауимæ.

  18. XIII æнус

    Монголаг æрбабырсттæ
    Хæстон æмæ политикон æвзарæн паддзахад æлхъивдта.

  19. Фæстæдæр астæуккаг æнустæ

    Паддзахадтæ æмæ кънйаздæттыл дих
    Политикон фехæлд бæстæты ’хсæн ахастдзинæдты фæивта.

  20. XVI–XVII æнустæ

    Осман æмæ Сефевидты æртынкъуымон тох
    Хицæн бæстæтæ тохгæнджы тыхты дзырдбасты сферæмæ бахаудысты.

  21. XVII æнус

    Иранмæ тыхæй ралидзæнтæ
    Гуырдзиаг æхсæнадтæ сарæзтысты, сæ истори Ферейдан æмæ æндæр районтимæ баст у.

  22. Османты дуг

    Аджарийы пысылмон дины парахат
    Конфессион æвзарæны ’ввахс ивд баст уыд гуырдзиаг дзырд æмæ æгъдæутты бахъахъхъæнимæ.

  23. 1783 аз

    Георгийы трактат
    Картли-Кахетимæ Уæрæсейы æххуысы ахастдзинæдтæ сарæзта.

  24. 1801 аз

    Картли-Кахети Уæрæсейы империйæ аннекси
    Скæсæнгуырдзиаг паддзахад йæхицæн паддзахадон хицауад фесафта.

  25. 1811 аз

    Аргъуаны автокефали раиууын
    Гуырдзиаг аргъуан Уæрæсейы синодон хицауадмæ бахаудта.

  26. XIX æнусы дыккаг æмбис

    Ахуырадон змæлд
    Илья Чавчавадзейы архайд литературæ, мыхуыр æмæ æхсæнадон ахуырад фидар кодта.

  27. 1905–1915 азтæ

    Прокудин-Горскийы документалон портрет
    Конгрессы библиотекæйы каталог Муганы быдыры гуырдзиаг чызджы къам ацы интервалмæ хасы.

  28. 12/25 мартъийы 1917 аз

    Автокефали сфидар кæнын
    Гуырдзиаг аргъуаны хæдбар хицауад расидтысты.

  29. 1918 аз

    Тбилисы университеты гом кæнын
    Университет сси ахуырад æмæ культурæ зонадон иртасыны ахсджиаг центр.

  30. 26 майы 1918 аз

    Демократон Республикæ расидтысты
    Райдыдта 1918–1921 азты хæдбар республикæйы дуг.

  31. 25 февралы 1921 аз

    Сырх æфсад Тбилисмæ бацыд
    Хæстон æрбабырст æмæ хицауады ивд æмæ хæдбар мыхуыры æвзарæнимæ цæдис кодта.

  32. 1930-æм азтæ

    Политикон репресситæ
    Архивон документтæ хъахъхъæнынц æфхæрдты æмæ зианхастджыты хъысмæтты тыххæй бæрæггæнæнтæ.

  33. 1955 аз

    Этнографион экспедици Гуырдзыстонмæ
    Музейы æмбырдгæндты бацыдысты регионты дарæсы, керамикæ æмæ дæсныйæдты æвдисæнтæ.

  34. 1966 аз

    Этнографион музейы гом кæнын
    Георгий Читайы инициативæ сарæзта адæмон архитектурæйы хъахъхъæныны бынат.

  35. 1977 аз

    «Чакруло» Voyager-ы Сызгъæрин пластинкæйыл
    Гуырдзиаг зарæг бацыд NASA-йы æвзæрст музыкалон программæмæ.

  36. 1991 азы 9 апрелы

    Хæдбардзинады сæнæфсис
    Æрцыд ахаст Гуырдзыстоны паддзахадон хæдбардзинад саразыны тыххæй.

  37. 1990-æм азтæ

    Конфликттæ æмæ æнæмæнгæй ралидзæн
    Иумæйаг æхсæнæдты бинонтæ фесæфтой сæ хæдзæрттæ æмæ сæ царды æввахсдзинад.

  38. 1994 аз

    Мцхетæйы цыртдзæвæнтæ Дунетоны бынады
    Æхсæнадæмон æгъдауæй банымад æрцыд историон аргъуанты комплексæн йæ нысаниуæг.

  39. 1996 аз

    Уæллаг Сванети Дунетоны бынады
    Банымад æрцыд хохы цæрæнрæттæ æмæ мæсыджыты хæдзæртты аргъ.

  40. 2001 аз

    Полифонийы æхсæнадæмон банымад
    ЮНЕСКО гуырдзиаг полифонон зарыныл расидтис дзурæг æвзаджы æвдисæнты шедевр.

  41. 2008 аз

    Полифони Репрезентативон номхыгъды
    Традици бацыд адæймаджы æнæфарон культурæйы æвдисæнты номхыгъдмæ.

  42. 2013 аз

    Квеврийы метод ЮНЕСКО-йы номхыгъды
    Банымад æрцыдысты традицион винæгъдады дæсныйæдтæ æмæ сæ радтын.

  43. 2016 аз

    Æртæ фыссынады системæйы цæрæг культурæ
    Гуырдзиаг фыссынады системæтæ бацыдысты æнæфарон æвдисæнты номхыгъдмæ.

  44. 2018 азы 5 июны

    Ушгулийы документалон уавæр
    Алексей Комаров Уæллаг Сванетийы цæрæнран æмæ мæсыджыты фотографи кæны; уыцы нывæфтыд арæзт æрцыд ацы фарсыл.

  45. 2018 аз

    Чидаобайы æхсæнадæмон банымад
    Хъæбысхæст æмæ йемæ баст культурæйы практикæтæ бацыдысты ЮНЕСКО-йы номхыгъдмæ.

  46. 2024 аз

    Гуырдзыстоны цæрджыты нымæц
    Æмбæрзт территорийыл нымад æрцыд 3 304 075 этникон гуырдзиаг.

  47. 2025 аз

    Гуырдзиаг мæнæуы культурæ ЮНЕСКО-йы номхыгъды
    Банымад æрцыдысты бынæттон мæнæуы æвæрыны, хæбæртты æмæ дзуæрттыл кæрдзыны традицитæ.

  48. 2026 азы январь

    Чырыстонæй размæйы практикæты ног иртасæн
    American Journal of Archaeology-йы мыхуыр æрцыд Давид Гагошидзейы куыст Дедоплис-Горайы культон бынæтты тыххæй.

  49. 2026 азы 22 июны

    Цæрджыты нымæцы æнæхъæн хатдзæгты мыхуыр
    Geostat мыхуыр кодта цæрджыты этникон сконд, æвзаг æмæ динмæ хаст дæнæттæ.

Хæринаг

  • Хачапури

    Хицæн регионтæн ис сæхи варианттæ къæбæр-хæрдзыд къусы æндæрхуызæй. Имеретиаг, мегрелаг æмæ аджариаг хачапури хицæн кæнынц формæ æмæ цæттæкæныны ’рдыгæй; иу универсалон рецепт нæй.

  • Хинкали

    Къæбæр-хæрдзыд æндæрхуызæй конд продукттæ сæрмагондæй баст сты скæсæн-гуырдзиаг æмæ хохæг кулинарон традициимæ. Рецепттæ æмæ ас ивтой, куыддæр хæринаг сахарон уавæры парахат ис.

  • Пхали, лобио æмæ къæдзæхсоусытæ

    Къæдзытæ, халсартæ, хъæдур æмæ къæдзæхтæ сты хæринагдон культурæйы ахсджиаг хай. Продуктты æмæ дзырдты æмбырд баст у регион, сезон æмæ бинонты традицийæ.

  • Квеври æмæ сæнæфсиры зонындзинæдтæ

    Зæххæй конд сагъд ахаст кæны сæнæфсир цæттæ кæнын æмæ хъахъхъæнынæн; хъуыддæгтæ бинонтæ æмæ æхсæнадты дæргъы лæвæрд цæуынц. ЮНЕСКО-йы номхыгъдмæ бахаст æрцыд традицион метод, нæ та Гуырдзыстоны чи конд цæуы, ахæм æппæт сæнæфсир.

  • Къæбæр æмæ зæххкуысты календарь

    Бындурон мыггаджы мæнæуы сортты æрзайын, хæрдзтæ кæнын æмæ ритуалон дзул дих кæнын бæрæгбонтимæ æмæ иумæйаг куыстимæ баст сты. Ацы цæрæн традици ЮНЕСКО 2025 азы банымадта.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Супра

    Фынг у æрдзырды, тостты, бинонты мысинаг æмæ уазæгуары бынат. Йæ фæтк бæстæйы æмæ бынатон традицийæ афтид вæййы.

  • Тамада æмæ дзырд

    Куывды тæрхонгæнæг тостты æрæдзийы равæры æмæ кадджын ныхас дардзысты. Дзургæ дæсныйад æмæ адæмы зонынад ахсджиагдæр сты, куыд куывды тыххæй æрмæстдæр хъæздыгдзинад.

  • Æхсæнад æмæ дæсныйæдты лæвæрд

    Иумæйаг хъæууон куыстытæ, ритуалон дзул æфтауын æмæ бæрæгбонтæ фæлтæрты баиу кæнынц. Зонынад лæвæрд цæуы бинонты æмæ æхсæнадон цауты архайы фæрцы.

  • Чидаоба

    Традицион хъæбысхæст баиу кæны спортивон дæсныйæдтæ, музыкæ, дарæс æмæ фæндыры æгъдæуттæ. ЮНЕСКО ацы практикæ 2018 азы бахаста Репрезентативон номхыгъдмæ.

Уæлæдарæс

Газырницæтæ кæм ис, ахæм чохæ, рон æмæ сæрдарæс нымад нæртон къорд аразынц. Сындзы дарæсы, æрмæджыты æмæ сæртывæртыты стыр регионалон хицæндзинад уыд. Пшавтæ, туштæ æмæ аджартæмæ гæсгæ коллекцитæ равдыстынц æцæг бынатон варианттæ.
Бæрæгбон æмæ æхсæвон дарæс хъуамæ хицæн кæной бынат, датæ æмæ нысанмæ гæсгæ. 1955 азы экспедици æмбырд кодта рачинæгты дарæс æмæ æрмæджытæ, кахетæгты сæрдарæстæ, сындз æмæ сызгъæринæй бадзырд. Ацы æрмæджытæ æнæхъæнæй сценæйы нывæй бæлвырддæр сты.
Историон портрет дæлдæр Конгрессы Библиотекæйы ныффыст цæуы куыд гуырдзиаг сылгоймаг адæмон дарæсы Муганы быдыры, нырыккон Азербайджаны территорийы. Каталогон датæ: 1905–1915 азтæ. Ай у Прокудин-Горскийы бæлвырд къам; уый нæ равдысы æппæт регионалон гуырдзиаг дарæстæ.

Национ дарæс

Гуырдзиаг сылгоймаг адæмон дарæсы. Муганы быдыр, нырыккон Азербайджан. 1905–1915 азтæ, Конгрессы Библиотекæйы каталогмæ гæсгæ.С. М. Прокудин-Горский · Library of Congress, ppem-02037 · хуызкон реконструкци æмæ ретушь Walt Frankhauser / WalterStudio · Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0 · WebP-мæ конверси, редакцион кадрæ кæнынæй æнæ

Кафт

  • Картули

    Дыууæйы кафт арæзт цæуы æхсæнадæн æмæ æвæрд æмæ æвзарæн ишарайы бындурыл. Йæ нырыккон сценæйы формæ рæзы профессионалон хореографийы.

  • Хоруми

    Коллективон кафт баст у Аджари, Гури æмæ Шавшет-Имерхевиимæ. Иртæстытæ равдыстынц бынатон варианттæ æмæ хицæн хореографион арæзттæ.

  • Аджарон гандагана

    Регионалон традици йæхи хицæн пластикæ æмæ нæлгоймæгтæ æмæ сылгоймæгты æхсæнадæн ис. Концертон æрæвæрдтæ хъуамæ хицæн кæной бынатон æххæсты бæлвырд фыстытæй.

Музыкæ

Гуырдзиаг полифони баиу кæны вокалты иумæйагдзинады хицæн фæрстытæ. Гури, Кахет æмæ Сван формæтæ хицæн сты; иу концертон зарæг регионалон хицæндзинад нæ фæххæссы.
Пандури æмæ чонгури хицæн сты, кæд историон нæмттæ иуæй-иу рæстæджы æнæиумæйагæй архайдтой. Чонгури уæлдай æвдисæн у ныгуылæн Гуырдзыстоны. Телты нымæцмæ гæсгæ инструменттæ хицæн кæнынц строй æмæ арæзтадмæ гæсгæ.
Саламури, дудуки, доли, гудаствири æмæ æндæр инструменттæ сæхи æххæсты фæрстытæ æмæ æхсæнадон функцитæ ис. Инструментон музыкæ, аргъуанон зарын æмæ дунеон полифони баст, фæлæ хицæн къабæзтæ сты.
«Чакруло»-йы фыст бахаст æрцыд Voyager-ы Сызгъæрин пластинкæйы музыкалон программæмæ. Ай у NASA-йы проектæн æвзæрст бæлвырд фонограммæ, æмæ нæ у æппæт гуырдзиаг фольклоры космосмæ лæвæрд.

Куыстытæ

  • Керамикæ æмæ квеври

    Стыр зæххы сагътæ аразын домы хицæн зонынад материал, судзын æмæ архайды тыххæй. Дæсныйад баст у æхсæнадты сæнæфсирон культурæимæ.

  • Текстиль æмæ æртæстæгтæ

    Сындз, сызгъæринæй бадзырд, æвзист, хъæд æмæ сыкъайы куыст музейы æмбырдты равдыст цæуынц бæлвырд бынæттæ æмæ бацыды датæтимæ.

  • Традицион хæдзар

    Дур æмæ хъæдæй арæзтад хицæн кодта быдыр æмæ хохы районты ’хсæн. Этнографион музей хъахъхъæны æцæг агъуысттæ, æрбаласт æндæр бæстæтæй.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Мцхета

    Джвари, Светицховели æмæ Самтавро сты аргъуанон архитектурæ æмæ культурæйы мысинагæй ахсджиагдæр æвдисæнтæ. Комплекс бахаст æрцыд Дунеон æвдисæнты номхыгъдмæ.

  • Гелати

    Монастыр бындур æрæвæрд æрцыд 1106 азы Давид Аразæджы рæстæджы. Уыд ахсджиаг центр ахуыр, аивад æмæ чиныгон культурæйæн.

  • Уæллаг Сванети

    Мæсыгтæ кæм ис, ахæм хъæутæ хъахъхъæнынц хохы цæрæнбынаты, арæзтад æмæ хæдзарады хицæндзинæдтæ. ЮНЕСКО-йы объект баиу кæны бæлвырд историон ландшафт.

  • Вани

    Археологион ссарындзтæ колхидон æхсæнады иртæсын æвдисынц. ЮНЕСКО-йы развæлгъау номхыгъд нæ нысан кæны Дунеон æвдисæнты номхыгъдмæ бахаст.

  • Георгий Читаяйы номыл этнографион музей

    Тбилисы æнæуæлвæз музей равдысы регионалон цæрæнбынаты типтæ, хæдзарадон агъуысттæ æмæ дæсныйæдтæ. Бындур æрæвæрд æрцыд 1966 азы.

Нæмттæ

Лæггæнæгтæ

  • Мамука (гуырдзиаг; равзæрд «мама» «фыд» дзырдæй)

Сылгоймæгтæ

  • Мзиа (гуырдзиаг)
  • Ия (гуырдзиаг)
  • Натела (гуырдзиаг)
  • Циала (гуырдзиаг)

Адæм æмæ культурон мысинæг

  • Шота Руставели

    «Тигрты цъарæй лæг»-ы автор, гуырдзиаг литературæйы сæйраг æвдисæн. Тексты истори иртæст цæуы къухфыстытæ, комментаритæ æмæ тæлмацтæм гæсгæ.

  • Илья Чавчавадзе

    Фыссæг, публицист æмæ æхсæнадон архайæг XIX æнусы. Йæ бынтæ баст у ахуырад, мыхуыр æмæ национ культурæйы рæзтыл.

  • Сыгъдæг Нино

    Аргъ кæнынц куыд Гуырдзыстоны рухсгæнæг. Наукон иртæст æмæ æвдисынц Картлийы райсыны тыххæй рагондæр радзырдтæ æмæ фæстæдæр житион традици.

  • Георгий Читая

    Этнограф, Тбилисы æнæуæлвæз музейы бындурæвæрæг. Йæ куыст баст у адæмон культурæйы регионалон формæты иртæст æмæ хъахъхъæнынимæ.

Медиа

Фотоальбом

Ушгули, Уæллаг Сванети, Гуырдзыстон. Алексей Комаров · 2018 азы 5 июны · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 International.Алексей Комаров · CC BY-SA 4.0 International · конверси WebP-мæ · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Alexey Komarov, 5 June 2018; converted to WebPФотографи

Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.