Хъæрæсе-Черкес

Хъæрæсе-Черкес баиу кæны Цæгат Кавказы быдыртæ, хæхты развæндæгтæ æмæ бæрзондхæххон дæлвæзтæ. Ам æрбынат сты Черкесск, Кубань æмæ Тебердæйы дæлвæзтæ, Домбай, Архыз æмæ астæуккаг æнусты Аланийы цыртдзæвæнтæ. Хъæрæсейаг, черкесаг, абазаг, ногъайаг æмæ уырыссаг культурæйы традицитæ сты республикæйы бирæнацион бынты ахсджиаг хай.

Тебердæйы районы цадтæ æмæ хъæдджын хæхты мотивтæм гæсгæ пейзаж. Уый у аивадон интерпретаци, æмæ нæу · конкретон цады иллюстраци. · Аивадон иллюстраци

468,6 мин.

цæрæджы 2025 азы 1 январмæ, Уæрæсейы Банчы профилы Росстаты æввахсдзырд

14,3 мин.

квадратон километры, территорийы æввахсдзырд фæзуат

паддзахадон æвзæгтæ: абазаг, хъæрæсайаг, ногъайаг, уырыссаг æмæ черкесаг

Географи детальты

Сахартæ, хъæутæ æмæ районтæ

Къарачай-Черкес дихгонд æрцыд дæс районыл. Черкесск æмæ Къарачаевск аразынц хицæн сахарон зылдтæ; сахар Теберда хауы Къарачаевскы сахарон зылдмæ.

Цæрæн бынæттæ: 148
Территоритæ: 12

Цæрæн бынæтты номхыгъд 2026 азы 8 сентябры. Иу номимæ цæрæн бынæттæ хицæн муниципалон иумæйæдты хицæн æвдыст сты. Хаст æрцыдысты гыццыл цæрæн бынæттæ дæр, кæцыты нæй æрвыст цæрджытæ; цæрджыты нымæц кæмдæр нæ æвдыст у.

Сахарон зылдЧеркесскАстæу: Черкесск

Сахарон зылдКъарачай-Черкессаг горӕтАстæу: Къарачай-Черкессаг горӕт

РайонАбазайы районАстæу: Инжич-Чукун хъæу

РайонАдыге-Хаблы районАстæу: Адыге-Хабль хъæу

РайонЗеленчукы районАстæу: Зеленчукская станицæ

РайонКъарачайы районАстæу: Къарачай-Черкессаг горӕт

РайонГыццыл Къарачайы районАстæу: хъæу Учкекен

РайонНогъайы районАстæу: Эркен-Шахар посёлок

РайонПрикубаны районАстæу: Кавказский хъæу

РайонУрупы районАстæу: Преграднаяйы станицæ

РайонУсть-Джегутайы районАстæу: Усть-Джегута

РайонХабезы районАстæу: Хабез хъæу

Географи æмæ цæрджытæ

Къæрачæйаг-Черкеси æрбынат кодта Стыр Кавказы цæгат къуылдымтыл æмæ сæм хæстæг разхохы. Йæ ландшафттæ хауынц æмбырдгонд территоритæ, хъæды дæлвæзтæ, хъæды хизæнтæ æмæ бæрзонд хохтæ. Сæйрагдæр цæугæдонты дæлвæзтæй сты Кубань, Теберда æмæ Стыр Зеленчук. Черкесск у республикæйы сæйраг сахар. Росстаты æмбырдгонд бæрæггæнæнтæм гæсгæ Уæрæсейы Банкы профилы, 2025 азы 1 январы цæрджыты нымæц уыд 468,6 мин адæймаджы. Территорийы фæзуат 14,3 мин км²-мæ ’ввахс. Аргъ кæныны датæ æмæ æмбырдгæнынад хæстæг æвæрд сты бæрæггæнæнтæм.

Адæмты тыххæй бастдзинад кæмæн ис, ахæм уацтæ

Адыгтæ (черкестæ)

Адыгэ · Хицæуæг нымæцын категоритæ; иумæйаг дунеон бæрæг нæй

Адыгейаг æмæ кæсгон-черкесаг

Ногъайæгтæ

Ногъай · ногайлар · 109 042 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Ногъайаг æвзаг · ногай тили

Адæмтæ æмæ культурæйы традицитæ

Хъæрæсайæгтæ: Тюркаг æвзагыл дзурæг адæм. Хъæрæсайаг у хъæрæсайаг-балхъайраг æвзаджы регионты ном; балхъайрæгтимæ культурæйон бастдзинæдтæ нæ фæнымайынц сæхи ном.
Черкесæгтæ: Адыгъейаг культурæйон дунейы хай, сæхи ном «адыгэ». Черкесаг литературон традици баст у кæсгон-черкесаг æвзагимæ.
Абазæгтæ: Абазаг æвзаг хауы абхаз-адыгъейаг æвзæгты къордмæ. Сæйраг диалектон традицитæ сты тапантæйаг æмæ ашхарæйаг; литературон нормæ бындур ысхæссы тапантæйаг дзурдтæм.
Ногъайæгтæ: Тюркаг æвзагыл дзурæг адæм, кæцытæн ис сæхи æвзагон æмæ фольклорон традици. Æхсæнадтæ ис Хъæрæсайаг-Черкесаг Республикæйы æмæ æндæр регионты.
Уырыссæгтæ æмæ æндæр цæрджытæ: Сахарты, хъæуты æмæ къазакъты æхсæнадтæ хауынц республикæйы историмæ. Йæ цæрджыты нымæц нæ арæнгонд у фондз сæйраг культурæйон традицийы номхыгъдимæ.

Фондз паддзахадон æвзаджы

Хъæрæсайаг

Хъæрæсайаг-балхъайраг æвзаг хауы тюркаг æвзæгты къыпчакаг къордмæ. Хъæрæсайаг-Черкесаг Республикæйы пайда кæнынц ном «хъæрæсайаг», Кæсгон-Балхъайраг Республикæйы та «балхъайраг». Диалектон хицæндзинæдтæ æмæ хицæн этникон хиномтæ æмвæнд цæрынц иумæйаг æвзагон традицимæ.

Черкесаг

Лингвистикæйы æвзæрст æрцыд ном «кæсгон-черкесаг æвзаг», кæцы хауы абхаз-адыгъейаг бинонтæм. Черкесаг литературон æвзаджы вариант кусы Хъæрæсайаг-Черкесаг Республикæйы, кæсгон та Кæсгон-Балхъайраг Республикæйы. Нырыккон фыссынад бындур ысхæссы кириллон алфавитмæ.

Абазаг

Абазаг æвзаг хауы абхаз-адыгъейаг бинонтæм æмæ хæстæг у абхазаг æвзагмæ. Литературон нормæ бындур ысхæссы тапантæйаг диалектмæ; ашхарæйаг традици йæхи хицæндзинæдтæй хайджын у. Дзурджытæ цæрынц республикæйы дæр æмæ диаспорæйы дæр.

Ногъайаг

Ногъайаг æвзаг хауы тюркаг æвзæгтæм æмæ йæ пайда кæнынц Уæрæсейы цалдæр регионы, уыдонимæ Хъæрæсайаг-Черкесаг Республикæйы. Йæхи литературон нормæ, дзырдуæттæ æмæ фольклорон текстты æмбырдтæ йын ис.

Уырыссаг æмæ паддзахадон статус

Конституцийы 11-æм статья равзары фондз паддзахадон æвзаджы: абазаг, хъæрæсайаг, ногъайаг, уырыссаг æмæ черкесаг. Уырыссаг у адæмты ’хсæн æрхаст æмæ официалон документты æвзаг.

Цæрджытæ æмæ культурæйы æрдæгъд

Статьятæмæ ссылктæ равдисынц порталы исчи материалтæ, æмæ нæ республикæйы адæмты æххæст номхыгъд. Сæйраг æхсæнадты номхыгъд дæр æрхаст æрцыд Конституцийы преамбулæйы.

Хъæрæсайæгтæ, черкесæгтæ, абазæгтæ, ногъайæгтæ: Хицæн адæмтæ, кæцытæн ис сæхи æвзагон, литературон æмæ историон традицитæ. Хицæн æвзæгты хæстæгдзинад нæ нысан кæны адæмты иухуызондзинад.
Уырыссаг æмæ хъазахъаг æхсæнæдтæ: Станицæты, сахарты, базарад æмæ хъæууон хæдзарады истори у регионы иумæйаг истори хай.
Республикæйы æндæр цæрджытæ: Хъæрæсайаг-Черкесаг Республикæйы цæрынц бирæ адæмты минæвæрттæ. Цæрджыты иумæйаг нымæц æмæ национ сконд æвдисæндарæн æмбырды фæрцы нымад цæуынц хицæнæй.

Къæрачæйаг-Черкесийы истори

Сæргонд

Тексты стырдзинад

100%

Сæргонд 1 · Астæуккаг æнустæ

Алани æмæ Дæллаг Архыз

Стыр Зеленчукы комы Дæллаг Архызы рагон сахар у рагон Аланийы сæйрагдæр центртæй иу. Ам баззадысты æртæ чырыстон аргъуаны æмæ сахарон амаддзаджы фæдтæ. Археологон иртасæгтæ фæлгæсынц фидаргонд цæрæнрæтты системæ æмæ комты ’хсæн бастдзинæдтæм.

Дæллаг Архызы ролы куыд аргъуанон æмæ политикон центр, стæй рагон сахары ном дæр æрдзырд цæуынц зонадон куыстыты. И. А. Дружининойы æмæ В. Н. Чхаидзейы 2026 азы иртасæн æмвæнд кæны араббаг материалтæ археологон бæрæггæнæнтимæ. Аланийы археологон цыртдзæвæнтæ нæ хъуамæ автоматикон æгъдауæй æмхуызон æрцынц иу нырыккон адæмы арæнтæ кæнæ йæхион бынтæимæ.

Фарс 1 æй 1сæргонды 1

Историон æркæсæн наукон æмæ архивон материалтыл. Астæуккаг æнусты Алани, историон æхсæнадтæ æмæ нырыккон республикæ ис хицæн географи æмæ хронологи.

Дæллаг Архыз æмæ Сентыйы аргъуан

Дæллаг Архызы комплекс хъахъхъæны астæуккаг æнусты Аланийы чырыстон аргъуантæ æмæ сахарон цæрæнбынаты фæдтæ. Йæ нысаниуæг иртасынц архитектурæ, археологион ссарындзинæдтæ æмæ фыст материалтыл. Сахары ном æмæ политикон статусы тыххæй хъуыдытæ хъуамæ хицæн кæной нырмадæр баззайгæ агъуыстытæй. Сентыйы аргъуан æрбынат кодта Тебердайы дæлвæзы сæрты, Дæллаг Тебердайы хъæуы цур. Уæлдæр экономикон скъолайы иртасæн проект фыссы цыртдзæвæны архитектурæ, йæ цуры лæууыгæ мавзолей æмæ раскопкæты фæстиуджыты тыххæй. Аргъуан æмæ йæ алыварс агъуыстытæ исæн ис цалдæр къахæй пайда кæныны æмæ фæстæдæрдæр сарæзтытæ.

Домбай, Архыз æмæ Тебердайы национ парк

Домбай æмæ Архыз республикæйы хæххон районтæ сты, æмæ иумæйаг нæ сты. Тебердайы национ паркы ис Къарачайы, Зеленчукы æмæ Урупы районты территоритыл хæйттæ. Республикæйы туристон объекттæ иууылдæр йæ арæнты мидæг нæ сты. 2021 азы 16 августы Уæрæсейы Федерацийы Хицауады уынаффæ № 1350 рахаст æрцыд Тебердайы паддзахадон æрдзы биосферон заповедник национ паркмæ фæивыны тыххæй. Уый уыд сæрмагонд статус ивын, æмæ нæ уыд территори хъахъхъæныны историйы райдайæн. Хæххон хъæдтæ, цъититæ, дæлвæзтæ æмæ цæугæдæттæ аразынц алыхуызон æрдзы комплекстæ. Паркы официалон сайт мыхуыр кæны маршрутты æвдыстытæ, сезонон арæнтæ æмæ бацæуыны æгъдæуттæ. Уыдон бæлвырд кæнынц балцы размæ: сæрмагонд хайы бацæуынад уæвæн ис ивын.

Динмæ гæсгæ бынтæ

Регионы динмæ гæсгæ историмæ хауы астæуккаг æнусты чырыстон дин, бынатон æгъдæутты традицитæ æмæ пысылмон дины парахат. Абон республикæйы ис пысылмон, православон æмæ æндæр æмбырдтæ. Этникон хаст автоматикон æгъдауæй адæймаджы дин нæ бæлвырд кæны. Алайнаг аргъуантæ сты астæуккаг æнусты историйы цыртдзæвæнтæ. Сæ нырыккон музейон кæнæ динон пайдаиуæг у сæрмагонд этап цыртдзæвæнты царды. Комплекс куы иртасынц, уæд æркасынц кæд фыццаг архитектурæмæ, кæд фæстæдæр ивдтытæм.

Æвзæгтæ, литературæ æмæ музейтæ

Республикæйы культурæйы цард бирææвзагон у. Культурæйы министрад æвдисы къарачайаг, черкесаг, абазаг, ногъайаг æмæ уырыссаг театртæ, стæй филармони æмæ кафыны къордтæ. Ахæм уагдæттæ рæзын кæнынц сценæйы дзурд, литературæ æмæ æххæстгæнæн традицитæ. М. О. Байчорайы номыл музей-заповедник хъахъхъæны археологион, историон æмæ этнографион материалтæ. Йæ филиалты ’хсæн ис рухстауæг æмæ нывгæнæг Ислам Кърымшамхаловы хæдзар-музей, Хумарайы городище æмæ хæсты историйы мемориалон объекттæ. Академион иртасæнтæ æркасынц къарачайæгтæ, черкесæгтæ, абазæгтæ æмæ ногъайæгты культурæмæ историон рæзынады. Дзурдзыд сфæлдыстад, дарæс æмæ бинонты æгъдæуттæ ис бынатон варианттæ æмæ ивынц рæстæгмæ гæсгæ. Сценæйы равдыст нæ у æппæт историон æгъдауы бæлвырд фæлхат.

Хæринаг æмæ уазæгуарздзинад

Хычинтæ къæбæрдзыд, фыд, картоф кæнæ кæрдæгимæ, айран æмæ æндæр æхсырæй конд продукттæ хауынц къарачайаг хæринагъуыды культурæмæ. С. И. Аккиевайы иртасæн æркасы бæрæгбон æмæ уазæгуаты фынгтæм, хæринаг æвдисыны æгъдаумæ æмæ хæдзары хицауы ролмæ. Традицион рецепттæ хицæн кæнынц рæстæг, бынат æмæ бинонтæм гæсгæ. Уазæгуарздзинад хъахъхъæдта амбæлтты, æрвадæлтты æмæ æндæр æхсæнæдты адæмы ’хсæн ахастдзинæдтæ. Ахсджиаг уыдысты уазæгмæ кад кæнын, райгонддзинад æмæ æмбарæн æгъдæуттæ. Хæринаджы бирæдзинад йæхæдæг уыцы нормæтæ нæ аивта. Æппæт республикæйы хæринагъуыд иу къарачайаг менюйæ фæрæзджын у. Черкесаг, абазаг, ногъайаг, уырыссаг æмæ æндæр бинонты традицитæ хъахъхъæнынц сæхи хæринæгтæ æмæ æгъдæуттæ æмæ æмвæндон царды ахаст кæнынц. Æнæхъæн иртасынæн ахсджиаг у сæрмагонд адæмты этнографимæ æркасын.

Зонад: БТА æмæ РАТАН-600

Къарачай-Черкесы кусы Уæрæсейы зонады академийы Сæрмагонд астрофизикон обсерватори. Уый арæзт æрцыд 1966 азы 3 июны æмæ аразы зæххыл Уæлдæфон объектты иртасæнтæ. Сæйраг инструментты ’хсæн ис оптикон телескоп БТА æхсæрметрон кæсæнимæ æмæ радиотелескоп РАТАН-600 къæлæтджын бирæэлементон антеннæимæ. БТА ис уæллаг зонадон фæзуаты Дæллаг Архызы районы, РАТАН-600 та Зеленчукы станицæйы цур. Уыдон сты кусæг зонадон объекттæ. Экскурсийы уавæртæ баст сты иртасæнтæ æмæ кусыны режимимæ; нырыккон информаци мыхуыр кæны обсерватори.

Медиа

Хохы Къæрачæйаг-Черкесийы цæдтæ æмæ хъæдтæ

Тебердайы районы цæдтæ æмæ хохы хъæдты мотивтæм гæсгæ пейзаж. Уый аивадон интерпретаци у, æмæ нæ · иу цæды иллюстраци. Æцæг æрдзы æмæ цыртдзæвæнты фотографитæ ис наукон, музейон æмæ æрдзхъахъхъæнынадон материалты.

Гимн

Къæрачæйаг-Черкесаг Республикæйы Паддзахадон гимн

Уырыссаг

Музыкæ Аслан Дауровы, ныхæстæ Юсуф Созаруковы. Гимн бæлвырдгонд æрцыд Адæмон Собранийы 1998 азы 26 мартъийы уынаффæйæ; гимны тыххæй закъон къух æрæвæрд æрцыд 1998 азы 9 апрелы, № 410-XXII.

Бæлвырдгонд текст, нотон фыст æмæ паддзахадон гимны тыххæй бæрæггæнæнтæ ис закъоны электронон копийы «Официалон текст»-ы ссылкæйы.

Хронологи

Цауытæ: 16 / 16

Астæуккаг æнустæ: Дæллаг Архыз уыд Аланийы аргъуанон æмæ политикон центртæй иу.
1825: Баталпашинскаяйы станицæйы бындур æвæрын, нырыккон Черкесскы развæлгъау.
1828: Хасаукийы хæст æмæ Къæрачайы Уæрæсейы империйы скондмæ бахауын.
1922 азы 12 январь: Къæрачæйаг-Черкесаг автономон областы сфæлдисын.
1926 азы 26 апрель: Иугонд автономон областы административон адих кæныны тыххæй уынаффæ.
1942 азы 11 август: Черкесскы немыцаг оккупацийы райдайæн.
1943 азы 17 январь: Черкесскы ссæрибар кæнын.
1943 азы 12 октябрь: Къæрачæйаг автономон областы бынтондæр аиуварс кæныны тыххæй уынаффæ.
1943 азы 2 ноябрь: Къæрачæйаг адæмы тыхæй депортацийы райдайæн.
1957 азы 9 январы: Къæрачæйаг автономийы сæндидзынад æмæ æрбаздæхты бар кæныны тыххæй уынаффæ.
1966 азы 3 июнь: ССРЦ-ы Наукæты академийы Сæрмагонд астрофизикон обсерваторийы сфæлдисын.
1991 азы 26 апрель: РСФСР-ы закъон репрессигонд адæмты реабилитацийы тыххæй.
1991 азы 3 июль: Автономон область республикæйы сфæлдисыны тыххæй закъон.
1996 азы 5 мартъи: Къæрачæйаг-Черкесаг Республикæйы Конституци райсын.
1998 азы 9 апрель: Къæрачæйаг-Черкесаг Республикæйы Паддзахадон гимны тыххæй закъон.
2021 азы 16 август: Тебердайы заповедник национ паркмæ сфæлдисыны тыххæй уынаффæ.