Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Бæрзонд хохы хъæдбынтæ чъырдурты рауадзимæ æмæ карсты дæлвæзтимæ
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Адыгей

Адыгтæ (черкестæ)

Адыгэ

Адыгтæ, черкестæ: адыгейæгтæ, кæсгæнтæ æмæ шапсугты истори, æвзæгтæ æмæ культурæ. Историон знæмтæ, динон традицитæ, Кавказы хæст, диаспорæ æмæ æнæхъæн хронологи материалтимæ.
Регионтæ:АдыгейКæсæг-БалхъарХъæрæсе-Черкес
Лагонакы хохы бæрзонд: æрдзы ландшафтты мотивтæм гæсгæ ныв · иллюстраци

Æвзаг

Адыгейаг æмæ кæсгон-черкесаг

Бинонтæ

Абхаз-адыгъейы бинонты хæдзарад, адыгъейы къабаз

Нымæц

Хицæуæг нымæцын категоритæ; иумæйаг дунеон бæрæг нæй

Истори

Æмбæлон ном æмæ нырыккон нæмттæ. Адыгэ у адыгъейаг адæмы æмбæлон хином, кæцытæ ма зындгонд сты черкесаг номæй. Нырыккон нæмттæ адыгъейæгтæ, къæбæрдæйæгтæ, черкесæгтæ æмæ шапсугæгтæ равдисынц баст, фæлæ æнæхъæнæй æмбæлон кæй нæ сты, ахæм идентификацийы æмвæзтæ. 2022 азы академион монографи сæ иумæ фæлгæсы. Ацы фарс арæзт у адыгъейаг æхсæнады уæрæхдæр фæлтæрæн, æмæ нæ у Адыгейы Республикæйы цæрджытæн сæрмагондæй.
Ныгуылæн æмæ Скæсæн Черкеси. Цæгат-Ныгуылæн Кавказы историон æхсæнадтæ баст уыдысты æвзаг, ахæм æмæ культурæйæ, фæлæ иумæйаг паддзахад æнæивгъуыдæй нæ арæзтой. Къæбæрдæ уыди адыгъейаг дунейы скæсæйнаг хай; ныгуылæн æхсæнадтæн сæхи политикон иугæндтæ уыди. Историон арæнтæ механикон æгъдауæй нырыккон республикæтæм нæ хæссынц.
Знæмттæ æмæ социалон арæзтад. Абадзæхтæ, бжедугтæ, шапсугтæ æмæ æндæр къордты нæмттæ нысан кæнынц историон æхсæнадтæ, æмæ нæ иу æрвадæлты къабæзтæ. Кънйазты хицауæдтæ æмæ æмбырдты тыхджын роль кæм уыди, ахæм æхсæнадтæ иумæ цæрыдысты. «Аристократон» æмæ «демократон» æвæрд терминтæ нырыккон демократи нæ равдисынц æмæ алы къорды мидæг хицæндзинæдтæ нæ фехалынц.
Сыхæгтимæ ахастдзинæдтæ. XVI æмæ XVIII æнусты дипломати баста адыгъейаг хицаутæ Мæскуыйы паддзахадимæ, Хъырымимæ æмæ Османы империмæ. Æмбаладтæ ивтой; иу кънйазы бадзырд нæ нысан кодта æппæт адыгъейаг æхсæнадты иумæйаг уынаффæ.
Хæст æмæ тыхджын ралидзæн. XIX æнусы Уæрæсейы Кавказы сæрхæссынад æмбаст уыди цæрæнбынæтты хæлд æмæ цæрджыты раивынимæ. Цæгат-Ныгуылæн Кавказы хæсты фæуыны 1864 азы баст у Османы империмæ æрдæгцæгат ралидзинимæ, адæмы мæлæтимæ æмæ райгуырæн бæстæйы фесæфтимæ. Ацы цаутæ æнæивгъуыдæй æвæрд æвзонгæнæн миграцимæ нæ æрхæссынц.
Диаспорæ æмæ æрбаздæхт. Адыгъейаг æхсæнадтæ арæзт æрцыдысты Турчы æмæ Æввахс Скæсæны, фæстæдæр æндæр бæстæты дæр. Документтæ равдисынц, XIX æнусы кæрон æмæ XX æнусы райдайæны ралидзджытæ Кавказмæ æрбаздæхыны фæнд кæй кодтой, административон къуындæгдзинæдтимæ кæй сæмбæлдысты. Æппæт дунеон диаспорæйы нымæцы иу æцæг нымæц ам нæ æвæрд æрцыд.
XX æнус æмæ нырыккон заман. Советон автономитæ, скъолайы ахуыр, литературæ æмæ культурон уагдæттæ ивтой æхсæнадон царды формæтæ. Æвзаджы бахъахъхъæнынад абон баст у бинонты фæлтæрæй-фæлтæрмæ дæттынимæ, скъоламæ æмæ æрдзырды æнæуымæ, уыимæ диаспорæйы дæр. Этникон хаст, граждандзинад, æвзаг æмæ динмæ хаст хицæнæй нымад цæуынц.

Историон знæмтæ æмæ къордтæ

Куыд æмбарын хъæуы «знæм» дзырд. Историон литературæйы афтæ хонынц адыгты территориалон æмæ субэтникон къордты. Сæ сконд, цæдистæ æмæ нæмттæ ивта; знæм нæ у мыггаг, æрвадæлтæ кæнæ нырыккон республикæ. Æрмæджыты къордты нымæц хицæн кæны, æмæ уымæ гæсгæ иу æвæрд номхыгъд æнæмæнг æмæ иунæг нæу. Абадзетæ. Сты стырдæр ныгуылæнадыг къордтæй иу; абадзехаг диалектон традици баззади, æппæты фыццаг диаспорæйы. Бжедугтæ. Ныгуылæнадыг къорд, Адыгейы цæрæг диалектон традициимæ. Шапсугтæ. Баст сты Сау денджызы былгæрон æмæ Кубаньы былгæрон. Шапсугаг диалект баззади Кавказы; нырыккон идентификаци историон политикон цæдисæй нæ арæн кæны. Натухайтæ. Сты стыр ныгуылæнадыг æхсæнад, историктæ йæ хицæн кæнынц абадзетæ æмæ шапсугты æмрæнхъ. Темиргойтæ, кæнæ чемгуйтæ. Сæ диалектимæ æппæты фыццаг баст у адыгейаг литературон æвзаджы сæвзæрд. Бесленейтæ. Сты историон адыгаг къордтæй иу; æрмæджыты йæ хицæн кæнынц æввахс иугæндтæй. Кæсгонтæ. Скæсæнадыг æхсæнад, баст историон Кæсгонимæ. Нырыккон ном æмæ историон политикон бæстæтæ æнæмæнг иу нæ сты. Хатукайтæ, жанейтæ, мамхегтæ æмæ махошейтæ. Хицæн æвдыст цæуынц историон номхыгъдты; æхсæнады фæкъаддæр кæнæ ивд нæ нысан кæны йæ тыххæй бинонты мысинæг фесæфы. Егерухайтæ, адамийтæ, шегактæ æмæ хакучтæ. Æвдисынц, цæмæн æцæг номхыгъдтæ дарддæр сты популярон схема дыууадæс номæй. Къорды хицæн кæныны æмвæзад баст у период æмæ авторæй. Убыхтæ: сæрмагонд æмбарынад. Культурон æмæ историон æгъдауæй æввахс сты адыгтæм, фæлæ сæхи æвзаг сæм уыди. Сæ бахаст æппæт черкесаг номхыгъдты нæ хъуамæ афæлдахой уыцы хæдбардзинад.

Æвзаг

Адыгъейаг æмæ къæбæрдæй-черкесаг сты адыгъейы къабазы æвзæгтæ, кæцытæ хауынц абхаз-адыгъейы бинонтæм æмæ кæрæдзимæ тынг хæстæг сты. Адыгъейаг литературон æвзаг бындурæй арæзт у темиргоевæгты диалектыл. Бжедугæгты æмæ шапсугæгты æвзæгтæ ныр дæр цæуынц; абадзæхæгты æвзаг хуыздæр равдыст цæуы диаспорæйы, историон территорийыл кæй у, уымæй.
Къæбæрдæй-черкесаг æвзагæн ис йæхи литературон нормæ æмæ фыссынады истори. Нырыккон кириллицæ бакуырдта 1936 азы, адыгъейагæн та 1938 азы. Уымæй размæ пайда кодтой æндæр графикон системæтæй, уыимæ араббаг æмæ латинаг дæр.
Убыхаг уыди хицæн æвзаг, кæд бирæ убыхæгтæ адыгъейаг æвзæгтæ дæр зыдтой, уæддæр. Культурæты историон хæстæгдзинад æй къæбæрдæйаг кæнæ шапсугаг диалектмæ нæ фæивы. Лавровы монографийы рагон терминологи æвзагон классификацийы тыххæй домы йæ фыссыны заманмæ гæсгæ йæ нымайын.
Æвзагдзонынады институты статистикæ ам хауы 2010 азы сфыстмæ. Æвзагдзонынджыты нымæц æмæ этникон нымæц хицæн æвдисæнтæ сты.

Дин æмæ динты истори

Бынагъон динтæ. Дунеон динтæ куы нæ базмæлыдысты, уæд æрдз, хæдзарад æд æхсæнадон цардимæ баст бынагъон культтæ æмæ æгъдæуттæ уыдысты. Фæстæдæр этнографион ныффыстытæ нæ раттынц бындур æппæт къордты иумæйаг æнæивгæ дин мин азы дæргъы реконструкци кæнынæн. Астæуккаг æнусты чырыстон дин. Чырыстон бастдзинæдтæ фæзындысты Сау денджызы былгæрон æмæ æввахс кавказаг центрты фæрцы. Византиаг, абхазаг æмæ алайнаг тæваг, фæстæдæр та генуйаг колонитимæ контакттæ архайдтой хицæн периодты æмæ хицæн территориты. Еклезион институтты парахат кæнын нæ нысан кодта бынагъон æгъдæутты фесæфт. Æгъдæутты иумæйаг цард. Иу рæстæджы балцытæгтæ адыгагъ æхсæнæдты дин хицæнæй ныффыстой. Уый æмбарынæн ис хицæн динæвæрд æмæ бынагъон æмбарынæдты чырыстон æд мусульмайнаг практикæтимæ иумæ кæй æрцыдысты, уымæй. Ахæм ныв æнцондæр у, æртæ æнгæс хицæнгонд эпохæты фæдыл ивыны ’рдæм. Исламы парахат кæныны фæндагтæ. Ранæууæг Ног рæстæджы стыр роль хъарыдысты Хъырымы ханæдимæ æмæ Османы империимæ контакттæ, проповедниктæ, базарад æмæ бынагъон знадты бастдзинæдтæ. Ислам райсын цыдис æнцойæ: хицауы политикон уынаффæ нæ уыдис алкæцы хъæуы æнæфæрæз райсынæн иумæйаг. XVIII æмæ XIX æнустæ. Ислам фидар кодта хицæн тагъддзинадæй. Кавказаг хæсты рæстæджы мусульмайнаг нормæтæ байстой æфснайæг нысаниуæг. Ныгуылæн æхсæнæдты æмæ Къæбырдæйы дин историйы нæ хъæуы иу иумæйаг датæйæ датировкæ кæнын. Суннитаг традици. Адыгаг сæйраг историон исламы традици у суннитаг, фылдæр хатт ханафитаг мазхаб. Ацы хауæндзинад нæ хъæуы автоматиконæй алкæцы адæймагмæ ласын. Мæзджыттæ, диндзырд æмæ бинонты æгъдæуттæ сты дин царды хицæн æрдæгтæ. Хабзэ æмæ дин. Адыгэ хабзэ æмбары æгъдæуттæ, æхсæнадон ахасты нормæтæ, кад æмæ æхсæнадон æгъдау. Уый нæ у шариатимæ æнгæс æмæ нæ у æппæт адыгаг иу динæн æнæхъæн ном. Зонадон литературæйы дæр хицæн кæнынц адыгагъэйы этикæ æмæ йæ равдисыны этикетон формæтæ. Православон адыгаг. Православон къæбырдæйаг æхсæнæдты истори баст у, æвæццæгæн, Мæздæгимæ æмæ XVIII æнусы ралидзæнтимæ. Ахæм æхсæнæдты уæвæг равдисы, адыгаг идентичност иу динмæ кæй нæ æрхæссы. Советон период. Советон динæн ныхмæ политикæ арæнгæс кодта динæвæрдтæ æмæ æхсæнадон практикæ. Бинонты æмæ бынагъон æгъдæуттæ хицæнæй баззадысты; дунеон культурæ ссис цалдæр фæлтæры царды ахсджиаг хай. СССР куы фехæлдис, уæд. Дин архайд æмæ дин æмæ æгъдæутты ахасты тыххæй ныхас ногæй райдыдта. Фæлгондон иртæстытæ ныффыссынц мусульмантæ, хицæн къабæзты чырыстæнтæ æмæ дунеон позицитæ. Раздæры азты локалон фарстытæ нæ равдисынц куыд æппæт адыгаг æмæ диаспорæйы нырыккон статистикæ.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Адыгъейаг æмæ къæбæрдæй-черкесаг æвзæгтæ хауынц абхаз-адыгъейы бинонты адыгъейы къабазмæ.
  • Адыгъейаг кириллицæ бакуырдта 1938 азы; къæбæрдæй-черкесаг та 1936 азы.

Æрцард æмæ нымæц

  • Адыгъейаг æхсæнадтæ цæрынц Кавказы æмæ фæсарæйнаг диаспорæйы. XIX æнусы ралидзæн бирæ хатт тыхджын уыди.

Культурæ æмæ цард

  • Бырæгъддзинады реестр документ кæны шичепщин саразыны æмæ циновкæтæ аудыны фæдыл.

Истори

  • Адыгъейаг къордты историон номхыгъдтæ хицæн кæнынц сæ заман æмæ сæ равзарыны принципмæ гæсгæ.
  • Кавказы хæст Цæгат-Ныгуылæн Кавказы фæци 1864 азы.

Æнæхъæн хронологи

  1. Астæуккаг æнустæ

    Сау денджызы былгæроны чырыстон бастдзинæдтæ
    Аргъуаны тæваг æрбацыдис хицæн сыхæг центры; локалон æгъдæуттæ ма дарддæр цыдысты.

  2. XIII–XV æнустæ

    Генуйаг колонитимæ бастдзинæдтæ
    Католикон мисситæ ссидысты чырыстон æвдисæны иу къабаз былгæроны.

  3. XVI–XVIII æнустæ

    Ныгуылæн Черкеси æмæ Кабардæйы иумæйагдзинæдтæ
    Æрмæджытæ ныффыссынц цалдæр территориалон къорды хицæн формæтимæ сæргълæуды.

  4. XVI æнус

    Æрдæгфарс дипломати
    Адыгейаг хицаутæ бастдзинад кодтой Мæскуы, Хъырым æмæ Османы империимæ.

  5. Раннæ Ног рæстæг

    Исламы ’ввахсæй-’ввахсæмæ парахат кæнын
    Проповедь æмæ æддаг бастдзинæдтæ ивыдысты дин æвзаг æнæ иуахæмы æппæт æхсæнæдты сæрæй.

  6. XVIII æнус

    Кабардæйы динон царды ивддзинæдтæ
    Исламон институттæ фидар кодтой; локалон æгъдæуттæ æмæ чырыстон æхсæнæдтæ баззадысты.

  7. 1763 аз

    Моздокы фидарæй бындур æвæрын
    Ацы бынаты скодта истори православон кабардиаг æрбацæуæгты æмæ ног арæны центры.

  8. XVIII æнусы кæрон æмæ XIX æнусы райдиан

    Æхсæнадон сæргълæуды хицæн формæтæ
    Кънйауæгты зæххытæ æмæ æмбырдты фидар роль кæмæн уыдис, уыцы æхсæнæдтæн сæ рæзты фæтктæ хицæн уыдысты.

  9. XIX æнусы фыццаг æрдæг

    Ногмов æмбырд кæны таурæгътæ æмæ ахуыр кæны æвзаг
    Ахуыргæнæн куыст сарæзта йæхи истори иртасыны райдайæн фыссынады бындур.

  10. XIX æнус

    Кавказы хæст
    Империйы æфсæддон размæцыд ивыдта адыгъейаг æхсæнæдты цæрæнбынæттæ æмæ хæдзарад.

  11. 1858–1864 азтæ

    Басылдысты фæстаг къахдзæф
    Хæст æмæ цæрджыты тыхæй ралидзын æркодтой катастрофон æмкъайад историон территорийыл цæрджыты нымæцы.

  12. 1861 аз

    «Адыгъейаг адæмы истори»-йы рауагъд
    Шорэ Ногмовы куыст рауагъд æрцыд йæ мæлæты фæстæ; фæстæдæр рауагъд æрцыдысты редакцион фæфтыдтимæ.

  13. 1864 аз

    Хæсты фæуын Цæгат-Ныгуылæн Кавказы
    Æппæтæй ралидзын æмæ адæмы мæлæт сси историон æмбарынады сæйраг травмæ.

  14. XIX æнусы дыккаг æмбис

    Фæсарæйнаг æхсæнадты сæвзæрд
    Æрлидзджытæ сæ цард аразтой Османты империйы; сæвзæрдысты фидар диаспорæйы центртæ.

  15. XIX æнусы кæрон æмæ XX æнусы райдиан

    Кавказмæ æрбаздæхыны фæлварæнтæ
    Архивтæ ныффидар кæнынц æрлидзджыты курдиæттæ æрбаздæхыны тыххæй æмæ административ æрхæндæгтæ.

  16. 1891 аз

    Ногмовы куысты ног рауагъд
    Фиппаинæгтæ æмæ биографиимæ рауагъд æвдисы адыгъейаг историографийы рæзт.

  17. 1910 аз

    Музейы къуымбилтæ æмбырд кæнын
    А. А. Миллеры экспедици балхæдта къубаньы облæсты хъæутæй конд æрмæг.

  18. 1921–1922 азтæ

    Кабардæйаг автономийы саразын
    Административ арæзтад ивыдта; 1922 азы сæвзæрд Кабардæйаг-Балхъайраг автономон облæст.

  19. 1922 азы 27 июлы

    Адыгъейаг автономийы саразын
    Ацы датæ баст у ног административ арæзтадимæ, æмæ нæ у адæмы сæвзæрдимæ.

  20. 1920-æм æзтæ

    Скьола æмæ ног алфавиттæ
    Æрбадзырдта ахуырдзинад мадæлон æвзæгтыл, рæзыдысты мыхуыр æмæ фыссынады культурæ.

  21. 1923 аз

    Газет «Адыгэ макъ»
    Периодон мыхуыр сси адыгъейаг литературон æвзаджы ахсджиаг бынат.

  22. 1924 аз

    Кабардæйаг латинаг фыссынад
    Ног графикæйыл рауадзын райдыдтой ахуырадон æмæ литературон рауагъдтæ.

  23. 1936 аз

    Кабардæйаг-черкесаг æвзагæн кириллицæ
    Ног алфавит баивта латинаг бындур; фæстæдæр йæм ивддзинæдтæ бафтыдтой.

  24. 1937 аз

    Адыгъейаг драмон театр
    Профессионалон сценæ сси литературон æвзаджы рæзыны фæрæзтæй иу.

  25. 1938 аз

    Адыгъейаг кириллицæ
    Æрбадзырдта кирилликон бындурыл фыссынад, кæцы ивддзинæдтимæ архайы абонмæ.

  26. Советон период

    Диндзæрдæйы цардыл æрхæндæгтæ
    Антидин политикæ ивыдта æхсæнадон практикæ; бинонты традицитæ æнæиууонæй баззадысты.

  27. 1948 аз

    Тембот Керашевы прозæйы банымад
    Фыссæг райста паддзахадон преми «Амондмæ фæндаг» романæн.

  28. 1974 аз

    Нарты эпосы академион рауагъд
    Рауагъд æрцыдысты адыгъейаг хъæбатырдзинады эпосы тексттæ æмæ тæлмацтæ зонадон фиппаинæгтимæ.

  29. 1990 аз

    Адыгъейаг къуымбилы аивады тыххæй чиныг
    Замудин Гучевы куыст сси дæсныйады документ кæнын æмæ дзы лæвæрды хай.

  30. 1991 азы 3 июлы

    Адыгейы республикæмæ фæивд
    Закон баивта РСФСР-ы сконды автономон облæсты статус.

  31. 1995 азы 10 мартъийы

    Адыгейы Республикæйы Конституци
    Ныффидар æрцыд республикон барадон статус, паддзахадон æвзæгты тыххæй æвæрдтимæ.

  32. 2010-æм азтæ

    Нырыккон диндзинады иртæстытæ
    Фæлварон æрмæджытæ æвдисынц дзинад, этникон культурæ æмæ дунеон царды хицæн иу кæнынтæ.

  33. 2022 аз

    Академон монографи «Адыгтæ»
    Иртасæн институтты иумæйаг рауагъд æвдисы адыгейæгтæ, кæсгонтæ, черкестæ æмæ шапсугтæ.

  34. 2023 азæй

    Цинæтæ аудыны ахуыр
    Адæмон культурæйы центр саразы курстæ дæсныйадты фæрæзтæ радтынæн.

Хæринаг

  • Щипс æмæ пастэ

    Щипс у соусты бинонад, кæцы иу кæны локалон вариантты. Пастэ, æвзаргæ кашæ, вæййы æнæмæнг æмбæлон. Адыгейæгтæ, кабардиæгтæ æмæ шапсугæгтæн иумæйаг рецепт нæй.

  • Æхсыры культурæ

    Цыхт æмæ æхсырæвзагæ продукттæ сты хæрды зынгæ хай. Историон хæринаг уыдис хæдзарад æмæ афæдзы афонмæ гæсгæ; бæрæгбоны фынг нæ равдисы æппæт бинонты æппæтбоны меню.

  • Халюжи æмæ бинонты рецепттæ

    Хæццæгæй конд продукттæ, æвæццæгæн цыхты æвæрдæй, цæттæ кæнынц локалон вариантты. Нырыккон рестораны æвдисæн хицæн кæны историон хæдзарон фынгæй.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Адыгагъэ æмæ хабзэ

    Иртасæнты равдыстæуы адæймагдзинад, кад, зонд, лæгдзинад æмæ намыс. Уый у этикон идеал, æмæ нæ у дзырд æппæт адæймаджы иухуызон минеуæгыл.

  • Уазæг æмæ фæлтæрты амонд

    Уазæгуарздзинад, саламы фæтк æмæ кадджын амонд баст кæнынц адæмты ’хсæн ахастдзинæдтæ. Этикет ивынц æхсæнадон æвзагæй; йæ историон ныффыстытæ нæ аивынц нырыккон бар.

  • Чындзы амонд

    Чындз баст кодта бинонты фæрстытæ, уазæгуарздзинады этикет, музыкæ æмæ кафты джэгу. Формæтæ æмæ архайдтыты фæтк хицæн кодтой къордты ’хсæн.

Уæлæдарæс

Лæджы чырыкъ, газырницæтимæ, бешмет, рон æмæ сæрыдарæн аразынц зындгонд дарæсы комплекс. Йæ элементтæ ахæмтæ уыдысты æмæ сыхæгты ’хсæн дæр: чырыкъ нæ у æнæмæнг нысан адæймаджы этникон хастмæ гæсгæ зæронд къамисыл.
Сылгоймаджы бæрæгбоны дарæс хаста даргъ къаба, рон, хæрзтæ æмæ сæрыдарæн; детальтæ баст уыдысты бынатимæ, карытимæ æмæ фæрæзтимæ. Музейы предмет хъæуы ныффыссын равзæрд æмæ афоны æвдисæнæй, æмæ нырыккон сценæйы дарæс хицæн кæнын раздæры æппæтбоны дарæсæй.

Кафт

  • Зафак

    Дыууæйы кафт зындгонд у ныгуылæн адыгейæгты чындзы джэгуйы. Йæ æххæстгæнæн баст у партнёрты æмæ къругъы бынаты ’хсæн ахасты фæтктимæ.

  • Удж

    Къругъы кафт ахсы сæрмагонд бынат бæрæгбоны амонды. Чындзы ныффыстыты ис йæ бынаты хицæн варианттæ кафты фæткы.

  • Исламей æмæ локалон варианттæ

    Шапсугæгты чындзтытæн ныффыст æрцыдысты сæхи кафты иумæйагдзинæдтæ. Æппæт адыгейаг кафттæ нæ хъæуы æрбафтын иу номырмæ иумæйаг сценæйы ном «лезгинкæ»-йы бын.

Музыкæ

Шичепщин у традицион фæндарастон инструмент. Струнæтæ æмæ фæндарастонæн историон æгъдауæй пайда кодтой бæхы дзыккуйæ; конд кæнын домы зонындзинæдтæ бæласы, æнæхъæнæй æмæ стронæй. Наследийы реестр документ кæны мастерты, æххæстгæнæнты ныффыстытæ æмæ дæсныйæдты балæвæрд.
Нарты эпос иу кæны радзырд, поэзи æмæ æххæстгæнæн традици. Сосруко, Сатаней æмæ æндæр персонажтæ хауынц эпикон дунейæн. Эпос ахсджиаг у культурæ иртасынæн, фæлæ нæ бакæсæуы куыд æцæгæлон летопись.

Куыстытæ

  • Пуаблэ циновкæтæ

    Орнаменталон циновкæтæ аудзынц зайæгойон æрмæгæй хæлы бын. Сæ пайда кодтой хæдзары æмæ æгъдæутты; дæсныйад балæвæрд цæуы ахуыргæнæгæй ахуырдзаумæ.

  • Дарæс æмæ декоративон куыст

    Дарæс ахæссын, æмæ хæрзтæ кæнын баст сты костюмы историимæ. Предметы атрибуци домы музейон ныффыст, æмæ нæ у æрмæст орнаменты хуыздзинад.

  • Музыкалон инструменттæ кæнын

    Шичепщины мастеры куыст хаста корпус, струнæтæ æмæ фæндарастон цæттæ кæнын. Нырыккон мастерскойтæ æмæ æххæстгæнæнты ныффыстытæ æххуыс кæнынц ацы технологи бахъахъхъæнынæн.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Адыгейы Республикæйы Национ музей

    Майкоп, Советская, 229. Музейы æмбырдтæ амонынц истори æмæ материалон культурæ иртасын предметон атрибуцитимæ.

  • Тембот Керашевы литературон музей

    Майкопы мемориалон хæдзар баст у фыссæгимæ æмæ адыгейаг литературæйы историимæ.

  • Кабардæ æмæ Кубаньы былгæрон

    Историон цæрæн бынæттæ баст сты адыгейаг историмæ гæсгæ хицæн къахæттимæ. Сæ арæнтæ æмæ политикон иумæйагдзинæдтæ ивыдысты афонтимæ.

  • Сау денджызы былгæрон

    Былгæроны адыгейаг æхсæнæдтæ хъахъхъæдтой сæхи локалон традицитæ. Шапсугаг ныхас ма дарддæр цæуы Краснодары крайы хъæутты.

Нæмттæ

Лæггæнæгтæ

  • Пшимаф (адыгъейаг; амондджын кънйаз)
  • Шумаф (адыгъейаг; амондджын бæхджын)
  • Тугуж (адыгъейаг; бирæгъ)
  • Саусрыко (адыгъейаг, нарты)
  • Тотреш (адыгъейаг, нарты)
  • Тхаишау (адыгъейаг)
  • Афамгот (адыгъейаг; фæндыгъд сывæллон)
  • Абрег (адыгъейаг)

Сылгоймæгтæ

  • Гошмаф (адыгъейаг)
  • Гошдах (адыгъейаг)
  • Гошнаг (адыгъейаг)
  • Мазаг (адыгъейаг)
  • Мезгуаш (адыгъейаг)
  • Наго (адыгъейаг)
  • Нахдаха (адыгъейаг)
  • Надах (адыгъейаг)

Адæм æмæ культурон мысинæг

  • Шора Ногмов

    Рухстауæг, таурæгъты æмбырдгæнæг æмæ æвзаджы иртасæг. Йæ «История адыхейского народа» у историографийы ахсджиаг цырт; таурæгъты бæрæггæнæнтæ домынц æнæбаст æрмæгтимæ абард.

  • Тембот Керашев

    Фыссæг, кæцы баст кодта национ прозæйы рæзт фольклормæ интересæй. Историон романтæ æмæ уацмыстæ баззадысты аивадон уацмыстæ.

  • Замудин Гучев

    Циновкæты мастер æмæ иртасæг, музыкалон инструментты кондгæнæг. Наследийы реестр документ кæны йæ бавæрд ахуыры æмæ дæсныйады хъахъхъæныны.

Медиа

Фотоальбом

Лагонакы хохы бæрзонд: æрдзы ландшафтты мотивтæм гæсгæ ныв · иллюстрациАивадон иллюстраци

Иллюстрацитæ сарæзтæуыдысты порталæн æмæ нæу документалон фототæ.