Кæсæг-Балхъар

Кæсæг-Балхъар Цæгат Кавказы астæуккаг хайы ис: быдыртæ æмæ разхохтæй райдайгæйæ, цъититæ æмæ бæрзонд рæгътмæ. Йæ сæйраг сахар Налчик, æмæ йæ зындгонддæр æрдзон районты ’хсæн сты Приэльбрусье, Безенги, Чегемы æмæ Черечы комтæ. Кæсæгтæ æмæ балхъайрæгтæн ис хицæн æвзагон традицитæ æмæ бирæ æнусон культурæйон бастдзинæдтæ; республикæ у иумæйаг хæдзар хицæн адæмты цæрджытæн.

Хæххон цæугæдон дурджын былгæрæттимæ, хъæдджын къуылдымтимæ æмæ дард рæгъты цъититимæ — Приэльбрусье: Баксаны сæрвæты мотивмæ гæсгæ пейзаж · иллюстраци · Аивадон иллюстраци

908,2 мин.

цæрæджы 2025 азы 1 январмæ, Уæрæсейы Банчы профилы Росстаты æввахсдзырд

12,5 мин.

квадратон километры, территорийы æввахсдзырд фæзуат

паддзахадон æвзæгтæ: кæсгон, балхъайраг æмæ уырыссаг

Географи детальты

Сахартæ, хъæутæ æмæ районтæ

Кæсæг-Балхъармæ хауынц дæс район æмæ æртæ сахары зылд. Налчык у сæйраг сахар; Бахъсæн æмæ Прохладный аразынц хицæн сахары зылдтæ.

Цæрæн бынæттæ: 180
Территоритæ: 13

Цæрæн бынæтты номхыгъд 2026 азы 8 сентябры. Иу номимæ цæрæн бынæттæ хицæн муниципалон иумæйæдты хицæн æвдыст сты. Хаст æрцыдысты гыццыл цæрæн бынæттæ дæр, кæцыты нæй æрвыст цæрджытæ; цæрджыты нымæц кæмдæр нæ æвдыст у.

Сахарон зылдНалчыкАстæу: Налчык

Сахарон зылдБахъсæнАстæу: Бахъсæн

Сахарон зылдПрохладныйАстæу: Прохладный

РайонБахъсæны районАстæу: Бахъсæн

РайонЗолкæйы районАстæу: Залукокоажейы посёлок

РайонЛескены районАстæу: Анзорейы хъæу

РайонМайскийы районАстæу: Майскæйы

РайонПрохладнæйы районАстæу: Прохладный

РайонТерчы районАстæу: Терк

РайонУрваны районАстæу: Нарткъалæ

РайонЧегемы районАстæу: Чегем

РайонЧеречы районАстæу: Кашхатауы посёлок

РайонЭльбрусы районАстæу: Тырныауз

Географи æмæ цæрджытæ

Кабардино-Балкари æрбынат кодта Цæгат Кавказы астæуккаг хайы. Æмбæрзæн территоритæ ивынц разхохтæ, хъæдджын зылдтæ æмæ бæрзондхохимæ. Балкарийы историон территори баст у Баксаны, Чегемы, Балхъайраг Черечы æмæ Безенгийаг Черечы дæлвæзтимæ. Росстаты æмбырдгонд бæрæггæнæнтæм гæсгæ, кæцытæ равдисынц Уæрæсейы Банк, 2025 азы 1 январы республикæйы цæрдæуыд 908,2 мин адæймаджы. Фæзуат у 12,5 мин км² æввахс. Ацы бæрæггæнæнтæ хауынц территори æмæ йæ æппæт цæрджытæм, националондзинадмæ кæсгæйæ. Дыргъдонтæ, хъæууон хæдзарады иннæ къабæзтæ, индустри æмæ базарад æххæст кæнынц курортон-рекреацион комплекс. Уæрæсейы Банк бæрæг кæны медицинæйон техникæ æмæ абразивон инструментты производство, стæй зымæгон спорты хуызты, альпинизм æмæ сæниуæгдзинады туризмы потенциал.

Адæмты тыххæй бастдзинад кæмæн ис, ахæм уацтæ

Адыгтæ (черкестæ)

Адыгэ · Хицæуæг нымæцын категоритæ; иумæйаг дунеон бæрæг нæй

Адыгейаг æмæ кæсгон-черкесаг

Адæмтæ æмæ историон æхсæнæдтæ

Кæсгæттæ: Адыгъейы культурон дунейы хай, йæхи ном «адыгэ». Кæсгон литературон традици баст у кæсгон-черкесаг æвзагимæ.
Балхъайрæгтæ: Тюркаг æвзагыл дзурæг адæм, кæцыйы историон территори баст у Бахъсаны, Чегемы æмæ Черечы дæлдæрттимæ. Балхъайраг æвзаг у хъæрæсейаг-балхъайраг æвзаджы регионалон ном.
Хæххон дæлдæртты æхсæнæдтæ: Бахъсаны, Чегемы, Хулам-Безенгийы æмæ Малхъары традицитæ баст сты æввахсдæр дæлдæрттимæ æмæ хъæутимæ. Историон æхсæнæдтæ нæ æмбæрц сты нырыккон административон районтимæ.
Уырыссæгтæ æмæ æндæр цæрджытæ: Сахардзауæг, хъæууæг æмæ хъазахъаг æхсæнæдтæ хауынц республикæйы бирæнацион историмæ. Культурон хаст нæ бæрæг вæййы иу бынаты цæрæй.

Æртæ паддзахадон æвзаджы

Кæсгон

Лингвистикæйы арæзт æрвыст æрцыд ном «кæсгон-черкесаг æвзаг». Уый хауы абхаз-адыгъейаг бинонтæм; литературон æвзаджы кæсгон вариант фæзминаг у КБР-ы, черкесаг та Къæрæсей-Черкесы. Нырыккон фыстæг пайда кæны кириллицæйæ, кæцы æрбахаст æрцыд 1936 азы.

Балхъайраг

Хъæрæсейаг-балхъайраг хауы тюркаг æвзæгты къыпчакаг къордмæ. Кæсгон-Балхъары арæзт æрвыст æрцыд ном «балхъайраг», Къæрæсей-Черкесы та «хъæрæсейаг». Æвзаджы иумæйаддзинад нæ фехалы æввахсдæр этникон хиномтæ æмæ бынатон традицитæ.

Уырыссаг æмæ паддзахадон статус

Конституцийы 76-æм статья равзары æртæ паддзахадон æвзаджы: кæсгон, балхъайраг æмæ уырыссаг. Республикæ сæмæн дæтты æмхуызон бартæ сæ пайда кæнын æмæ рæзын кæнынæн. Уырыссаг ма у æхсæнадæмон ахасты фæрæз.

Дзырддзæугæтæ æмæ æвзагон ресурстæ

Уæрæсейы зонæдты академийы Кæсгон-Балхъары зонадон центр равзары электронон кæсгон-уырыссаг æмæ балхъайраг-уырыссаг дзырддзæугæтæ дыууæ æрдыгæй дæр. Ахæм ресурстæ æххуыс кæнынц лексикæ æмæ фыстæгон нормæтæ ахуыр кæнынæн.

Цæрджытæ æмæ культурæйы æрдæгъд

Бастдзинад кæмæн ис, ахæм уацты карточкæтæ æвдисынц порталы материалтæ, республикæйы цæрджыты æххæст номхыгъд нæ. Регионы цæрджытæ æмбырд кæнынц адæмты минæвæртты.

Кæсгæттæ æмæ балхъайрæгтæ: Республикæйы дыууæ титулон адæмы хауынц æввахсдæр æвзагон бинонтæм. Сæм ис сæхи литературон традицитæ æмæ фидар историон бастдзинæдтæ.
Уырыссаг æмæ хъазахъаг æхсæнæдтæ: Сæ истори равдыст æрцыд сахарты æмæ хъæууон цæрæнбынæтты. Прохладныйы историон-бæстæзонæн музей хъахъхъæны Теречы хъазахъагдзинады тыххæй материалтæ.
Республикæйы æндæр цæрджытæ: Кæсгон-Балхъар бирæнацион у. Æппæт цæрджыты афæдзон æввахсдзырд æмæ æвджидæны национ сконд сты æввахсдæр статистикон æвдисæнтæ.

Кабардино-Балкарийы истори

Сæргонд

Тексты стырдзинад

100%

Сæргонд 1 · Рагондзинад æмæ райдайæн Астæуккаг æнустæ

Заюково-3 æмæ Централон Кавказы археологи

Заюково-3-ы ингæнтæ æрбынат сты Бахъсаны цур. Паддзахадон историон музейы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, уый пайда кодта нæ эрæйы агъоммæ X æнусæй нæ эрæйы IX æнусмæ. Ам иртæст æрцыдысты ныгуылæн кобангъаг культурæйы цыртдзæвæнтæ, сарматты рæстæджы комплексстæ æмæ райдайæн Астæуккаг æнусты ингæнтæ.

Бронзæйы æрæзтæ, керамикæ æмæ æрбаласт æрмæджытæ равзарынц куысты традицитæ æмæ Кавказы цæрджыты бастдзинæдтæ æввахсдæр регионтимæ. Археологион культурæ нæ æмбæрц у нырыккон адæмимæ. ГИМ æмæ Уæрæсейы зонæдты академийы зонадон уагдæтты иумæйаг иртæстытæ нывылдæр кæнынц цыртдзæвæны хронологи æмæ арæзт.

Фарс 1 æй 1сæргонды 1

Наукон æмæ архивон материалтæм гæсгæ историон æркаст. Республикæйы нырыккон арæнтæ хицæн кæнынц историон æхсæнæдты æмæ рагон культурæты географийæ.

Эльбрус, Безенги æмæ æрдзы хъахъхъæнын

Эльбрусы Ныгуылæн сæр бахæццæ 5642 м, Скæсæн сæр 5621 м. Эльбрус у Уæрæсейы бæрзонддæр хох æмæ æрбынат кодта Стыр Кавказы Фарс рагъы. Приэльбрусье æмбырд кæны бæрзондхохон ландшафттæ, цъититæ, хъæдтæ æмæ хохджын цæугæдонты дæлвæзтæ. «Приэльбрусье» национ парк сарæзтæуыд 1986 азы 22 сентябры æрдзы комплекстæ хъахъхъæнын æмæ регламентгонд сæрнизты организаци кæныны тыххæй. Йæ территори хицæн кæнын хъæуы Кабардино-Балкарийы бæрзондхохон заповедникы территорийæ, кæцымæ ис йæхи хъахъхъæныны режим. Заповедникы Безенгийаг хай æмбырд кæны Централон Кавказы бæрзондхохон хай. Ам æрбынат сты Безенгийы цъити æмæ Безенгийаг къулы сæртæ. Дирекци мыхуыр кæны хайты æмæ маршрутты описантæ; балцы размæ сбæрæг кæнын хъæуы æввахсдзинад æмæ бакæсæнты æгъдæуттæ. Регионы археологион бынтæ æвдыст цæуынц, æвæццæгæн, Заюково-3-ы ингæндонæй. Наукон мыхуырты къамтæ æвдисынц костюмы бронзæйаг хæйттæ, керамикæ æмæ ювелирон дзаумæттæ, кæдонæн сбæрæггонд у ссарыны бынат.

Дин æмæ æхсæнадон æгъдæуттæ

Суннитон къабазы ислам ахсджиаг бынат ахсы кабардинæгты æмæ балхъайрæгты историйы. Республикæйы ис ма православон æмæ иннæ динæхсæнадон æмбырдтæ дæр. Регионы истори æмбырд кæны раздæры уырнындзинæдтæ æмæ чырыстон иртасæн объекттæ, стæй исламы парахат кæныны æвзарæн процессытæ. Нырыккон динæхсæнадон цард ивдæуыд советон периодмæ гæсгæ. А. А. Татаровы иртасæн ахсы паддзахад æмæ исламон институтты ахастытæ XX æнусы кæронæй. Æхсæнадон æгъдæуттæ, этникон хинымæр æмæ персоналон динæн уæлдай, фæлæ æмхуызон нæ сты.

Литературæ, эпос æмæ музейтæ

Къэбэрдей æмæ балхъайраг литературæтæн сæхи фысгæ традицитæ ис. Музейты æввахсдзинад Алим Шогенцуковы, Бекмурзæ Пачевы æмæ Кайсын Кулиевы бынты хæзнатæ хъахъхъæны. Национ музей равдисы Кулиевы мемориалон хæдзар-музей дæр æмæ йæ райгуырæн рагон хæдзар-саклю дæр. Адыгъейы нарты эпос мыхуыргонд æрцыд академион æмбырдты тексттимæ, тæлмацтимæ æмæ фиппаинæгтимæ. Нарты таурæгътæ зындгонд сты балхъайрæгтæ æмæ Кавказы æндæр адæмты ’хсæн дæр. Эпос ахъаз кæны аивадон нывтæ æмæ культурæйы бастдзинæдтæ иртасынæн, фæлæ датæгонд историон документты бæсты нæ вæййы. Къæбæрдæй-Балхъайраг Республикæйы Национ музейы æмбырд 1921 азы райдыдта арæзт æрцын. Уый хъахъхъæны археологион æмæ этнографион материалтæ. Уæлæдарæс, æрмæстдзинад æмæ курæггаджы истори иртасынц предметты равзæрды фæрцы; сценæйы костюмтæ æмæ нырыккон реконструкцитæ хицæн нысан кæнын хъæуы. С. И. Аккиевайы иртасæн сæрибардзинад æмæ къунацдзинадмæ хауы хъæрæсейæгтæ æмæ балхъайрæгты ’хсæн. Уазæг райсын хъахъхъæдта бинонтæ æмæ æввахс адæмты ’хсæн бастдзинæдтæ. Кад, хъармдзинад æмæ æрдхæрæны фæтк уыдысты уыцы хъуыддæгты ахсджиаг хай.

Кæсæгон æмæ балхъайраг хæринаг

Традицион хæринагмæ хаудысты хъæбæрхор, фыд æмæ æхсыры хæринæгтæ. Цæйвæр, хъæбæрхор, мæнæу, фæстæдæр нартхор пайда кодтой кашæ æмæ хæбизджынты. Кæсæгон традици зындгонд у пастэ æмæ соустæ, фыды хæринæгтимæ иумæ; бынаты аразыны фæрстытæ хицæн кæнынц. Балхъайраг хычинтæ аразынц æхсыр, фыд, картоф æмæ кæрдæгимæ. С. И. Аккиевайы этнографион æвдисæн фыстæг сбæлвырд кæны сæ бынат бæрæгбон æмæ уазæгуаты хæринаггæнæнты. Айран, æхсыр æмæ æндæр фосдарды продукттæ дæр хауынц хæринаггæнæн культурæмæ. Хæринаггæнæн æмбарын кодта бадæны æгъдæуттæ, хистæрдзинад æмæ уазæгмæ архайд. Уымæй уæлдай, уазæгуарздзинад арæзт æрцыд нæ фæрæзтæй, фæлæ хицауыты ахастытæй дæр. Нырыккон бинонты рецепттæ æмæ рестораны варианттæ хицæн кæнынц ист æвдисæн историон æгъдæуттæй.

Медиа

Кабардино-Балкарийы хохджын ландшафттæ

Баксаны сæрвæлтæ æмæ Централон Кавказы мотивтæм гæсгæ пейзаж. Уый нæ равдисы нывкæнынады æцæг бынат кæнæ иу хохы сæр. Иртасæн объектты æмæ дзаумæтты æцæг нывтæ ис музейон æмæ наукон материалты.

Гимн

Кабардино-Балкарийы Республикæйы паддзахадон гимн

Бæрзонд музыкалон уацмыс

Музыкæйы автор у Хасан Карданов. Парламенты официалон справкæмæ гæсгæ гимн пайда кæны кабардинæг, балхъайраг æмæ уырыссаг адæмон зарджыты интонацитæй.

Гимн æмæ паддзахадон символикæйы тыххæй бæрæггæнæнтæ ис Парламенты официалон фарсы. Бæрæггонд æнæбаззад зарджыты тексттæ гимны бæрæггонд ныхас куыд у, ахæмæй нæ æвдыст цæуынц.

Хронологи

Цауытæ: 14 / 14

Нæ эрæйы агъоммæ X æнус нæ эрæйы IX æнус: Заюково-3-ы ингæндоны пайдакæныны хронологион æввахсдзинад ГИМ-ы бæрæггæнæнтæм гæсгæ.
1557: Кабардинæгты минæварад Мæскуымæ: политикон ахастыты рæзты къахдзæф.
XIX æнус: Налчычы рæзт фидар æмæ административон цæрæн бынат куыд у, уый; фидарæйы къахдзæфы райдайæны бонтæ историктæ дзырдтой.
1921 азы 1 сентябрь: Кабардинæйы автономон областы саразын.
1922 азы 16 январь: Иугонд Кабардино-Балкарийы автономон областы саразыны тыххæй уынаффæ.
1936: Автономон областы Кабардино-Балкарийы АССР-мæ ивын.
1942-1943: Республикæйы территорийы тохтæ, немыцагты æрдæгоккупаци æмæ сæрибаркæнын.
1944 азы 5 мартъи: Балхъайрæгты æрвысты тыххæй ПКъК-йы (ГКО) секретон уынаффæ № 5309сс.
1944 азы 8 мартъи: Балхъайраг адæмы тыхæй æрвысты райдайæн.
1944 азы 8 апрель: Балхъайрæгты æрвысты æмæ республикæйы Кабардинæйы АССР-мæ ном ивыны тыххæй указ.
1957 азы 9 январы: Кабардино-Балкарийы АССР-ы сæрвæрдыны тыххæй указ.
1986 азы 22 сентябрь: «Приэльбрусье» национ парчы саразын.
1997 азы 1 сентябрь: Кабардино-Балкарийы Республикæйы Конституци райсын.
2005 азы 13–14 октябрь: Налчыкмæ хæцæнгæрзтæй æрбабырст, барадхъахъхъæнынады кусджыты æмæ сабыр цæрджыты ’хсæн фæмард.