Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Къумухы Джума-мæзджыты дурджын фасад æмæ æрæгъæдгонд бацæуæн, 2021 азы фотографи
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Лакъæгтæ

Лакъ

Лакъæгтæ: Къумух æмæ Лакияйы истори, æвзаг, ахуырад, балхарты керамикæ æмæ культурæйы мысын. Раздæры динтæ, пысылмон дины парахатдзинад, Къумухы мæзджыты истори, æрцæуынтæ, æнæхъæн хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:Дагъистан
Къумухы Джума-мæзджыт. Фото Geoalex, 2021 · CC BY-SA 4.0

Æвзаг

Лакъаг æвзаг · лакку маз

Бинонтæ

Нахско-дагъистаны мыггаг

Нымæц

173 416 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Истори

Адæм æмæ историон райгуырæн бæстæ. Лаккаг адæм сты Дагъистаны бындурон адæмтæй иу. Сæ традицион æрцæуын баст у Дагъистаны хохы бæстæйы астæуккаг хайимæ, æппæты фыццаг нырыккон Лаккаг æмæ Кулинскы районтимæ. Къумух уыдис ахсджиаг политикон, дин æмæ базарадон центр.
Ном æмæ æвзаг. Зæронд литературæйы æмбæлы ном «казикъумухæгтæ». Лаккаг æвзаг хауы нахско-дагъистаны мыггагмæ. Историон нæмтты æнгæс зæлланг нæ кæны лаккаг адæм æмæ тюркаг æвзагджын къумухæгты иу адæм.
Гумик æмæ астæуккаг æнусты Кавказ. фыстæджытæ равдисынц Гумичы цæсгом æмарæн бæстæты системæйы. Ацы рæстæг иртасынæн æмхасæн кæнынц хроникæтæ, археологион материалтæ æмæ фыстæджытæ; зæронд географион номæн нæ хъæуы æппæт нырыккон цæрджыты æнæхъæн равзæрды ном скæнын.
Шамхалтæ æмæ ханад. Къумухы истори баст у шамхалты хицауадимæ, фæстæдæр та Казикъумухы ханадимæ. XVIII–XIX æнусты ханы зæххытæ, æхсæнадон зæххытæ æмæ дæлбар зæхкусджытæ амадтой хицауады æмæ хæслæвæрдты æвзарæн системæ.
Хæстæй империон хицауадмæ. Уæрæсейы æфсæдты 1820 азы кампани æрхаста Къумухы хицауады ивд. 1859–1860 азты ханы хицауад ивд æрцыд зылды хицауадæй. 1877 азы растад ногæй бахъуыд лаккаг æхсæнадтыл æмæ æрцыд æрæппæрст.
Ахуыр æмæ дæсныйад. Теологтæ, ахуыргæнджытæ æмæ дæснæгтæ дардтой Къумухы бастдзинад Кавказы æндæр центртимæ. Али Каяевы куыст равдисы, куыд динмæ гæсгæ ахуыр баст уыдис историимæ, астрономимæ, æвзаг æмæ фыстæджыты иртасимæ.
Советон рæстæг. 1921 азы Дагъистаны АССР саразын ивд кодта адæмы царды административон уавæртæ. Ахуыр æмæ культурон уагдæтты рæзт æмæ æхсæнадон царды уаг ивд кодтой.
1944 азы ралидзæн. Лаккаг бинонты хай æнæхъæнæй ралидзæн кодтой хохы хъæутæй уыцы бæстæмæ, кæцæй ралидзæн кодтой цæцæйнæгты. Ноглаккаг районы равзæрд баст у ацы политикæимæ. Нæ хъæуы æй нымайын æнæниздзинадмæ гæсгæ ралидзæн кæнæ æппæт лаккаг адæмы ралидзæн.
1991 азы уынаффæтæ æмæ ног ралидзæн. 1991 азы 23 июлы Дагъистаны адæмон депутатты съезд райста уынаффæ Ноглаккаг районы лаккаг цæрджыты ног бынатмæ ралидзæн æмæ Ауховскы район сæндидзын кæныны тыххæй. Уынаффæ, арæзтады программæ æмæ бинонты æцæгæй æрцæуын сты хицæн къахдзæфтæ.
Нырыккон нымæц. Росстаты таблицæмæ гæсгæ Уæрæсейы 2021 азы 1 октябры сфысты бон нымад æрцыд 173 416 лаккаг, уыдонæй 162 518 Дагъистаны. Уый у этникон нымæц бæлвырд арæнты, нæ у æппæтдунеон аргъ кæнæ æвзагдзæгъдæгты нымæц.

Цæрæнбынат æмæ бынатон æхсæнадтæ

Хæхтæ æмæ быдыр. Лакъаг æхсæнадтæ цæрынц Лакъаг, Кулинæйы, Ноглакъаг æмæ æндæр районты, стæй Дагъистаны сахарты æмæ йæ æддаг. Цæрæнбынат ивта хæдзарадон бастдзинæдты, миграцийы æмæ тыхæй рацæуыны фæстиуæгæн. Балхъар, Аракъул æмæ æндæр бынатон æхсæнадтæ. Æвзаджы территори дыууæ административон районыл нæ арæнгонд у. Вихли, Вицхи, Балхъар, Аракъул æмæ æндæр хъæутæ хъахъхъæнынц адæмы мидæг бынатон ныхасы æмæ культурæон хицæндзинæдтæ. Адæмты æмбастæй æнæбастæй. Лакъаг æвзаг хауы нахъаг-дагъистайнаг бинонтæм, кумыкаг та тюркаг бинонтæм. Историон бастдзинæдтæ æмæ иумæйаг политикон контекст нæ фехалынц æвзæгты æмæ хиномты хицæндзинæдтæ.

Æвзаг

Лаккаг æвзаг, лакку маз, хауы нахско-дагъистаны мыггагмæ. Æвзагзонæн литературæйы æмбæлы историон ном «казикъумухаг» дæр.
Литературон нормæ амад æрцыд къумухаг диалекты бындурыл. Локалон вариантты ’хсæн хицæн кæнынц вицхийаг, вихлийаг, балхъары, аракулы æмæ æндæртæ. Диалектон классификацийы сконд баст у иртасимæ.
Фыстæджыты традици пайда кодта араббаг графикæйæ. 1928 азы бакуырдтой латинаг алфавит, 1938 азæй та пайда кæнынц кириллон графикæйы бындурыл фыссынад. Графикæйы ивд бавлияд кодта скъоламæ, чингуыты рауадзынмæ æмæ зæронд тексттæм бахæццæ кæнынмæ.
П. К. Услар æмæ Абдулла Омаров куыстой æвзаджы райдайæн иртас æмæ скъолайы материалтыл. Омаров кодта тæлмац, ахуыр æмæ фольклор æмбырд кæнын, бастгæнгæйæ педагогон æмæ иртасгæнæн куыст.
Лаккаг æвзаг пайда кæнынц бинонты, литературæйы, театры æмæ ахуыры. Сахары æмæ хъæуы уавæрты сывæллæттæм æвзаг радтыны уавæртæ хицæн сты. Этникон къорды нымæц нæ у æвзагыл æнæкъуылымпыйæ дзурджыты нымæц.

Дин æмæ динты истори

Исламы размӕ йӕ размӕйы митологи. Фӕстаг этнографион фыстытӕ хъахъхъӕнынц ӕрдзы тыхты, удты, бахъахъхъӕнынӕн архайдты ӕмӕ хицӕн бынӕтты аргъуыды нывтӕ. Уыдонмӕ гӕсгӕ ис ӕвзарын ӕмӕ раздӕрты дунеоныды хӕйттӕ, фӕлӕ нӕ ис ӕвзарын иумӕ ивгъуыд лакъаг адӕмы иумӕ ивгъуыд дин. Зал ӕмӕ Авдал. Лакъаг мифологион традицийы Зал баст у уӕлдӕр тыхы нывимӕ, ӕмӕ Авдал цуанимӕ ӕмӕ диккаг цӕрӕгойтимӕ. Сӕ нывтӕ мусульмайнаг ӕвзарынадмӕ гӕсгӕ фӕивтой. Ахӕстӕ мотивтӕ сыхӕг адӕмты цӕттӕ кӕнынц культурӕйы бастдзинӕдтӕ, фӕлӕ нӕ кӕнынц иу системӕйы ӕнцон копи. Къӕвда, тыллӕг ӕмӕ куывд. Л. Б. Гмыря фыссы къӕвда курыны ӕндӕргӕнӕнтӕй, уыдонимӕ лакъаг адӕммӕ дӕр чи бафтыд, уыдон. Иу ӕгъдауон комплексӕн ис ӕмӕ иумӕ ӕрӕвӕрын бынӕттон архайдтӕ, сыгъдӕгты аргъуыд ӕмӕ мусульмайнаг куывд. Чырыстӕндин: регионӕйы контекст. Раннӕрӕстӕгъуыдон Кавказ зыдта чырыстӕн мисситӕ ӕмӕ ӕндӕргӕнӕн бынӕттон культтӕ. Ацы ӕвдисӕнтӕ нӕ раттынц фадӕн, ӕнӕ фӕстивдон ӕвдисӕнтӕй, лакъаг адӕмы фыдӕлты чырыстӕнтӕ схуыдтауӕн кӕнын кӕнӕ сӕ иу датӕ сӕ зӕрдӕивдӕн ныффыссын. Ислам куыд ӕрцыд. Ног дины парахат кӕнын баст уыд араббаг походтимӕ, фӕстӕдӕр политикон бастдзинӕдтимӕ, проповедимӕ, ахуырадимӕ ӕмӕ бынӕттон центртимӕ. Хӕстон ӕнтыст ӕмӕ адӕмы дины райсын ӕмӕ рӕстӕгмӕ гӕсгӕ нӕ ӕмхуызон кӕнынц. Цӕмӕн нымайынц ӕндӕргӕнӕн ӕнустытӕ. А. Г. Булатова, Л. И. Лавровмӕ гӕсгӕ, исламы фӕстаг фидардзинад XI–XII ӕнустӕм хассы, фӕлӕ йӕ раздӕр ӕрбацыд дӕр нӕ аиууафы. Уый у иртасӕн периодизаци, бынӕттон таурӕгъы датӕй хицӕн. Къумухы мӕзджыт ӕмӕ 778–779 азты датӕ. В. О. Бобровников иртасы фӕстаг фыст, Абу Муслим 162 азы хиджрӕйы мӕзджыт бындур кӕй ӕрӕвӕрдта, уый тыххӕй. Уый у историон зӕрдӕмӕхсӕны ӕмӕ фӕстӕдӕрты арӕзтыты ӕвдисӕн, фӕлӕ нӕ у VIII ӕнусы заманӕн арӕзтон фыст. Абу Муслим: истори ӕмӕ таурӕгъ. Ахуыргӕндтӕ ӕмхуызон кӕнынц ӕндӕргӕнӕн хрониктӕ ӕмӕ фыстытӕ, кавказаг исламӕйы ӕвӕрынӕн хъайтар Хорасаны иумӕномон архайӕгимӕ нӕ иумӕ кӕнгӕйӕ. Иртасӕн фадӕн дӕтты иу аргъуыд нывы иуӕй-иу проповедникты миниуджытӕ иумӕ ӕрӕвӕрын.фыстытӕ, кавказаг исламӕйы ӕвӕрынӕн хъайтар Хорасаны иумӕномон архайӕгимӕ нӕ иумӕ кӕнгӕйӕ. Иртасӕн фадӕн дӕтты иу аргъуыд нывы иуӕй-иу проповедникты миниуджытӕ иумӕ ӕрӕвӕрын. Датировкӕгонд цыртдзӕвттӕ цы равдисынц. Къумухы цыртдзӕвттӕ араббаг фыстимӕ XIV–XV ӕнусты документ кӕнынц рӕзвӕд мусульмайнаг культурӕ. 1484–1485 азты фыст Умар, Ахмады фырт, йӕ ингӕнӕн уӕларвмӕ балцы тыххӕй фыссы. Хицӕн цыртдзӕвӕн йӕ датӕ нӕ у адӕмы зӕрдӕивдӕн йӕ датӕ. Суннитон традици. Лакъаг диндар адӕмы фылдӕр хайӕн историонӕй характерон у суннитон ислам шафиитон барадон скъолайы. Ӕхсӕнады динон традици ӕмӕ алкӕмӕн йӕхи уырнынад иумӕ нӕ у. Суфион ахуыргӕнӕг. Джамалуддин Гази-Къумухы сси иу стыр накшбандион ахуыргӕндтӕй ӕмӕ имам Шамилы удӕндагон авторитет. Сайфулла-кади Башларов дӕр архайдта суфион бастдзинӕдты рӕзтыл. Уыдон сты ӕндӕр низаг ӕнустон мусульмайнаг историйы къахдзӕфтӕ. Ахуырад ӕмӕ реформатордзинад. Али Каяев бастта теологион ахуырад историимӕ, ӕрдзы зонӕдтимӕ ӕмӕ рауадзыны куыстимӕ. Йӕ архайд бахъахъхъӕны мусульмайнаг хъуыды ӕндӕргӕнӕндзинад равзарын, кӕцы иу къабӕзтмӕ нӕ ӕркӕны. Советон период ӕмӕ фӕстӕдӕрты ивддзинӕдтӕ. Антидинон политикӕ арӕхст кодта институтты, фӕлӕ зонӕдтӕ ӕмӕ практиктӕ бинонтӕ ӕмӕ бынӕттон ӕхсӕнадты дӕргъвӕ дардтой. Постсоветон сӕнрӕст кӕнын бафтыд мӕзджытты саразын, ахуыр ӕмӕ динон нормӕйы тыххӕй мидхӕстӕ. Сыгъдӕг бынӕттӕ ӕмӕ абон. Къумухы мӕзджыт баззайы цардӕй динон бынаты ӕмӕ культурӕйы зӕрдӕмӕхсӕны хай. Нырыккон ӕддагӕйы ныв бафтыд ӕндӕргӕнӕн дугты цалцӕфтытӕ; документалон фотографи нӕ ис равдисын куыд рагон арӕзты ӕвӕрӕн реконструкци.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Лаккаг æвзаг хауы нахско-дагъистаны æвзаджы мыггагмæ.

Æрцард æмæ нымæц

  • Уæрæсе: 173 416 лаккаг; Дагъистан: 162 518. Цæрджыты сфысты бон 2021 азы 1 октябрь.

Культурæ æмæ цард

  • Балхъары керамикæ арæзт цæуы зæнхы къуымæй амайгæйæ, стæй нывгонд æмæ судзыд æрцыд.

Истори

  • Къумухы мæзджыты тыххæй радзырды 778–779 азты датæ радзырдта фæстæдæр фыст историон фыстæджы.
  • Лаккаг адæмы хай 1944 азы ралидзæн кодтой æнæхъæнæй.

Æнæхъæн хронологи

  1. Раннæ дуджы

    Хæххон Дагъистан æмæ йæ цæргæсгæнджытæ
    Бынатон æхсæнадты истори рæзынц Скæсæн Кавказы политикон æмæ динон центртима контактты.

  2. 778–779 азтæ фæстæдæр фысты

    Хъумухъы мазджыды бындурæвæрды тыххæй фæрссаг
    Ацы датæ радтæ у историон традицийæ; фыст нæу VIII æнусы арæзтадон документ.

  3. XI–XII æнустæ, иртасæн датировкæ

    Исламы фидардзинад Лакияйы
    А. Г. Булатова фæдыл кæны Л. И. Лавровы периодизацимæ, хицæн кæны динмæ æрбацыд æмæ йæ быны фидардзинад.

  4. XIV–XV æнустæ

    Хъумухъы мусульманон эпиграфикæ
    Дурæй конд æвдисæнтæ хъахъхъæнынц араббаг фыстытæ æмæ орнаменталон композицитæ.

  5. 1484–1485 азтæ

    Ахмады фырт Умары ингæн
    Датировкæгонд фыст ныффиксы пыласгæнгæйæ æмæ æвдисы динæвзарæн цард.

  6. XVIII æнус – XIX æнусы фыццаг æмбис

    Ханад æмæ зæххæвæрд
    Иумæ цæрынц ханы зæххытæ, æхсæнадон бартæ æмæ баст зæххы пайдакæнынад.

  7. 1741–1743 азтæ

    Надир-шахы кампани
    Хæстон архайдтæ хæцынц Дагъистанмæ æмæ ивынц бынатон æхсæнадты царды уавæртæ.

  8. 1788 кæнæ 1792 аз

    Джамалуддин Гази-Хъумухъагы райгуырд
    Биографион бæрæггæнæнтæ хъахъхъæнынц forskelligæ датировкæтæ.

  9. 1788–1789 азтæ

    Хъумухъы мазджыды цалцæг
    Фæстæдæр историон фыст хъусын кæны Мухаммад-ханы рæстæджы цалцæджы тыххæй; дзырд цæуы фысты хъусинаджы тыххæй.

  10. 1820 аз

    Уæрæсейаг хæстон кампани æмæ хицауады ивд
    Хъази-Хъумухъы хицауады политикон уавæр тынг ивы.

  11. XIX æнусы фыццаг æрдæг

    Суфийаг бастдзинæдты рæзынад
    Джамалуддин Гази-Хъумухъаг ссис зынгæ динæвзарæн ахуыргæнæг.

  12. 1859 аз

    Шамилы имаматы æрхауд
    Дагъистаны хæсты фæуынад ивы политикон уавæртæ бынатон æхсæнадтæн.

  13. 1859–1860 азтæ

    Зылдон администрацимæ рахизд
    Хъази-Хъумухъы хандзинадæй зылдон административон организацимæ раивд.

  14. 1865 аз

    Хъази-Хъумухъы абетæ
    Абдулла Омаровы хайадæй мыхуыргонд æрцыд райдайæн ахуыргæнæн чиныг.

  15. 1866 аз

    Джамалуддин Гази-Хъумухъагы амард
    Йæ ахуыргæнæг традици баззади биографитæ æмæ ахуырдзауты бастдзинæдты.

  16. 1877 аз

    Дагъистаны растад
    Растæдтæ лакъаг æхсæнадтыл æрхаудтой; сæ фæстæдæр æрсабыр кæнын сæ цардыл æндавд кодта.

  17. 1878 аз

    Али Каяевы райгуырд
    Фидиуæг историк æмæ рухстауæг райгуырд Хъумухъы.

  18. 1894 аз

    Гарун Саидовы райгуырд
    Фидиуæг поэт æмæ драматург райгуырд Вачийы.

  19. 1905–1906 азтæ, æвæццæгæн

    Хъумухъы мæзджыты реставраци
    Фæстаг фыстæг мæзджыты æхсæнады куыстытæй амынд кæны; азы иртасæг æвæццæгæн бакаст.

  20. 1909 аз

    Эффенди Капиевы райгуырд
    Фидиуæг фыссæг æмæ тæлмацгæнæг райгуырд Хъумухъы.

  21. 1913 аз

    Али Каяевы мыхуырон куыст
    Каталог амынд кæны астрономийы тыххæй куысты рауагъды Темир-Хан-Шурайы.

  22. 1914 аз

    Театралон къорд Хъумухъы
    Райдыдта бынаты æфсæстон змæлды истори, кæцыйæ баст у Лакъаг театр.

  23. 1921 азы 20 январы

    Дагъистаны АССР-ы саразд
    ВЦИК-ы уынаффæ республикæйы автономон статус бæлвырд кæны.

  24. 1928 аз

    Латинаг графикæ
    Лакъаг фыссынад латинаг алфавитмæ раивд.

  25. 1935 аз

    Профессионалон Лакъаг театр
    Уагдон ацы аз йæ профессионалон бындуримæ баст кæны.

  26. 1938 аз

    Кириллаг графикæ
    Ног алфавит нырыккон фыссынады бындур сси.

  27. 1943 аз

    Али Каяевы амард
    Ахуыргонды цард фæци; йæ къухфыстыты быннас фæстæдæр иртасыны объект сси.

  28. 1944 аз

    Лакъæгты хайы тыхæй ралидзын
    Хæххон хъæутæй бинонтæ ралидзынц æрæппæрд чеченæгты зæххытæм.

  29. 1957 аз

    Чындзы дарæсы фотографион ныв
    Л. Ф. Виноградова Шовкрахъы ныв кодта чындзы дарæсыл ус.

  30. 1973 аз

    Лакъаг театры актёрты цæттæгæнæн
    Ереваны аивадон-театралон институт рауагъта иннæ национ студийы.

  31. 1980-æм азтæ

    Балхъары текстиль музейы æмбырды
    Ацы рæстæгмæ хауы РЭМ 12196-63 ковёр.

  32. 1991 азы 23 июлы

    Ног ралидзыны тыххæй уынаффæ
    Дагъистаны адæмон депутатты съезд уынаффæ рахаста лакъаг адæмы ралидзыны æмæ Ауховы районы сæндидзыны тыххæй.

  33. 1990-æм азтæ

    Æнæхъæн динон царды ногæй райдайын
    Æхсæнадон практикæ æмæ ахуыр ногæй райдыдтой; ног къабæзтæ æмæ дискусситæ равзæрдысты.

  34. 2000 аз

    А. Г. Булатовайы монографи
    Мыхуыргонд æрцыд XIX æмæ XX æнусы райдайæны лакъæгты историон-этнографион иртасæн.

  35. 2006 аз

    Балхъары коллекцийы бацыд
    РЭМ-мæ байстой П. К. Гаммадовайы æмбырдгонд предметты коллекци.

  36. 2010 аз

    Къæвдадзурыны агъдтыты иртасæн
    Мыхуыргонд æрцыд Л. Б. Гмырайы лакъаг материалтимæ абарæн куыст.

  37. 2014 аз

    Хъумухъы аивадон цыртдзæвæнты мыхуыр
    М. М. Маммаев сæ ахсы регионалон культурæон бастдзинæдты системæйы.

  38. 2018 аз

    И. Х. Абдуллаевы лакъаг-уырыссаг дзырдуат
    Зонадон библиографи банысан кæны стыр дзырдуатон рауагъд.

  39. 2019 аз

    Абу Муслимы тыххæй мысинаг иртасæн
    В. О. Бобровников æмæрста кæны таурæгътæ, хроникæтæ æмæ фыстытæ.

  40. 2021 аз

    Уæрæсейы цæрджыты сфыст
    Бакодта 173 416 лакъаджы бæстæйы, уыдонæй 162 518 Дагъистаны.

  41. 2023 аз

    Зæххыпайдакæнынады иртасæн
    З. Б. Рамазанова мыхуыр кæны куыст лакъаг хæзнадарды æмæ зæххыпайдакæнынады формæты тыххæй.

Хæринаг

  • Лакъаг хинкал

    Чысыл къуыппытӕ тестӕй цӕттӕ кӕнынц бульонимӕ ӕмӕ сӕ раттынц фыдимӕ ӕмӕ приправӕтимӕ. Этографтӕ фиксировкӕ кӕнынц цалдӕр бынӕттон вариантӕй.

  • Курзе ӕмӕ кӕрдӕг

    Начинктӕм бафтынц фыд, айк, кӕрдӕг цъӕх ӕмӕ сезонон хъӕды кӕрдӕгтӕ; рецепттӕ хицӕн кӕнынц хъӕуты ӕмӕ бинонты.

  • Чъиритӕ

    Лакъаг хӕринады парахат сты чъиритӕ къӕбӕргимӕ, кӕрдӕгимӕ, фыдимӕ ӕмӕ ӕндӕр начинктимӕ. Сӕ цӕттӕкӕнын баст у сезонон продукттимӕ ӕмӕ хӕдзары хӕдзарадимӕ.

  • Хор ӕмӕ ӕхсыры продукттӕ

    Хохы зӕххкуыст ӕмӕ фосдарӕн амыдтой ӕппӕтбонты рацион. Хъӕздынад ӕмӕ хицӕн цӕрӕнбынаты уавӕртӕ ивтой фынгы сконд.

  • Бӕрӕгбоны хӕринаг

    Иумӕ фынг ӕмӕ ӕгъдауон чъиритӕ бафтыдысты бинонты ӕмӕ календарон бӕрӕгбонтӕм. Историон ныв хассы хицӕн дуг ӕмӕ бынӕттон практикӕмӕ.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Хъæууон æхсæнад

    Джамаат архайдта зӕхх ӕмӕ хӕдзарадон хъуыддӕгты разамынды. Куыстуарзаг зӕхх, фосӕн ӕмӕ донмӕ бартӕ фидар кодтой хицӕн хӕзнайы формӕтимӕ ӕмӕ пайдакӕнынимӕ.

  • Сыхӕгтӕн ӕххуыс

    Иумӕ куыст арӕзты ӕмӕ хӕдзарадон куыстыты рӕзтыл дардта хохы хъӕуы цард. Ӕххуысы формӕтӕ баст уыдысты ӕхсӕнады скондимӕ ӕмӕ йӕ ресурстимӕ.

  • Уазӕгуат ӕмӕ фӕндаг

    Куыстытӕ, базар ӕмӕ балцытӕ басттой лакъаг хъӕутӕ быдыр ӕмӕ сахарон центртимӕ. Ӕрвадӕлон ӕмӕ сыхӕгон бастдзинӕдтӕ ӕххуыс кодтой ацы бастдзинӕдты дардынӕн.

  • Календар ӕмӕ тыллӕг

    Боныхъӕд ӕмӕ тыллӕгимӕ баст ӕгъдӕуттӕ равдисынц хъӕууон царды зависимость ӕрдзы циклӕй. Архайдтӕ ӕмӕ нӕмттӕ хицӕн кодтой хъӕутӕм гӕсгӕ.

  • Чындзы зӕрдӕмӕхсӕн

    Музейы фотографи Шовкрахъӕй 1957 азы фиксировкӕ кӕны сылгоймаг чындзы къӕрцӕ ӕмӕ шалымӕ. Ахӕм документтӕ дӕттынц хицӕн датӕ ӕмӕ бынат, фӕлӕ нӕ ивынц чындзы ӕппӕт нывы.

Уæлæдарæс

Лакъаг къӕрцӕйы комплекстӕ хицӕн кодтой бынатмӕ, карыстмӕ, хъӕздынадмӕ ӕмӕ нысанмӕ гӕсгӕ. Балхъары коллекци РЭМ 12196 хъахъхъӕны сылгоймаг ӕмӕ нӕлгоймаг дарӕс, сӕрыхъуынтӕ ӕмӕ царды дзаумӕттӕ.
Сылгоймаг сӕрыхъуын чухта равдыст у РЭМ-ы Вихлийӕ XX ӕнусы райдайӕны предметӕй. Уымӕй пайда кодтой сӕды ӕмӕ хъуымбыл къабазтӕй, цырмӕй лентӕтӕй ӕмӕ тесьмӕй; уый у хицӕн дзаумы атрибуци.
Балхары лæгъз хъуымац къухыфæлыст хъуымац музейы 1930–1940 азтыл нысангонд æрцыд. Йæ материал æмæ арæзт уазалæй хъахъхъæнынмæ баст сты. Нырыккон сценæйы дарæс иудадзыг историон æхсæвдары дарæс нæ фæлхасы.

Кафт

  • Сапайы æгъдау

    А. Г. Булатова Вацилуйы календарон архайд æмæ йæ кафты элементтæ ныффыссы. Архайджытæ сæ бынаты практикæйы мусульмайнаг пысылмон балцы традицийы фæрцы æмбарын кодтой.

  • Профессионалон сценæ

    Лакъаг театр музыкалон-драмон сценикон культурæйы рæзы. Постановкæ равдисы авторы куыст, кæцы традицитæ ногæй æмбарын кæнын.

Музыкæ

Зарæджы фольклоры ис лирикон, радзырдон æмæ æгъдæуттон сюжеттæ. Авдалы мифологион образ зындгонд у нæ фæрссагтæй, фæлæ лакъаг зарæджы тексттæй дæр.
Фольклор æмбырд кæнын баст у Абдулла Омаровы æмæ æндæр иртасджыты куыстимæ. Зарæджы ныффыст, йæ тæлмац æмæ сценикон æххæст кæнын сты хъахъхъæныны forskellige формæтæ.
Музыкалон-драмон театр баиу кæны ныхас, музыкæ æмæ сценикон архайд. Нырыккон репертуарæн ис национ уацмыстæ æмæ тæлмацтæ.

Куыстытæ

  • Балхъары керамикæ

    Сæрмагонд сылгоймæгтæ савæрынц сæрæй глиняйы къуымæлæй, æмраст кæнынц къултæ къухæй зилын кæныны гæрзтыл, ныв кæнынц ангобæй æмæ судзынц. Технологи æмæ бынатон материалтæ сты зонгæ дæсныйады бындур.

  • Текстиль

    Музейы хъахъхъæд у Балхъарæй лакъаг æнæкъуымæл ковёр 1980-æм азты, РЭМ 12196-63. Карточкæ ныффиксы вæллонгæнæн ниттæ, техникæ æмæ равзæрды бынат.

  • Дæсныйады цард

    Балхъары коллекцимæ хауынц мигæнæнтæ, царм æмæ хъæдæй конд дзаумæттæ, уæлæдарæс æмæ дзаума. Дзаумæттæ амонынц хæдзарон производство иумæ аразгæдзинад æмæ дæсныты куыстимæ.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Хъумухъ

    Лакъаг политикон æмæ динон царды историон центр. Фарсыл равдыст у джума-мазджыды æцæг фотографи, конд 2021 азы 9 майы.

  • Балхъар

    Лакъаг хъæу, зындгонд керамикæйæ. Музейы технологийы ныффыст æххуыс кæны хицæн кæнын бынатон дæсныйад æмæ æрмæстдæр æй стилизаци кæнынæй конд дзаумæттæй.

  • Вачи

    Гарун Саидовы райгуырæн бæстæ, поэт, драматург æмæ публицист. Йæ бынтæ баст у нырыккон лакъаг литературæйы сæвзæрдтимæ.

  • Куркли

    Хъæу баст у ахуыргæнæг æмæ этнограф Абдулла Омаровимæ. Йæ куыстытæ æххуыс кæнынц иртасын лакъаг цард, æвзаг æмæ XIX æнусы рухсдзинад.

  • Новолакъаг цæрæнрæттæ

    Ацы æхсæнадты историмæ хауы 1944 азы тыхæй ралидзæн æмæ фæстæдæр ног цæрæнбынаты тыххæй уынаффæтæ. Различнæ къæпхæнты тыххæй мысын хъæуы хицæнæй.

Нæмттæ

Лæггæнæгтæ

  • Барцу (лаккаг)
  • Бюрни (лаккаг)

Сылгоймæгтæ

  • ТIутIи (лаккаг)
  • Нину (лаккаг)
  • Чава (лаккаг)
  • Зунзул (лаккаг)

Адæм æмæ культурон мысинæг

  • Абдулла Омаров

    Ахуыргæнæг, этнограф æмæ П. К. Услары кусæг. Архайдта скъолайы материалтæ цæттæ кæныны æмæ лакъаг фольклор æмбырд кæныны.

  • Джамалуддин Гази-Хъумухъаг

    Хъумухъæй суфийаг ахуыргæнæг, имам Шамилы дунеон авторитет. Биографитæты йæ райгуырды аз ныффыст у forskelligæй: 1788 кæнæ 1792; амард 1866 азы.

  • Али Каяев

    Энциклопедист-иртасæг, теолог, историк æмæ рухсгæнæг, 1878–1943. Иртаста фыстон æвдисæнтæ æмæ Дагъистаны культурон бынтæ.

  • Гарун Саидов

    Райгуырд Вачийы 1894 азы. Поэт, драматург, тæлмацгæнæг æмæ публицист, нырыккон лакъаг литературæйы бындурæвæрджытæй иу.

  • Эффенди Капиев

    Фыссæг, публицист æмæ тæлмацгæнæг, райгуырд Хъумухъы 1909 азы. Йæ сфæлдыстад баст у Дагъистаны бирææвзагон литературон æвзагимæ.

Медиа

Фотоальбом

Къумухы Джума-мæзджыт, Лакъы район, Дагъистан. Ацы рæстæджы агъуысты хуыз. Документалон фотографи Geoalex, 2021 азы 9 майы · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0Geoalex · CC BY-SA 4.0 · WebP-мæ конверси · CC BY-SA 4.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Geoalex, 2021; converted to WebPФотографи

Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.