Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Араббаг фыстытимæ афæдзы дуртæ Кубачийы агъуысты къулты, 2020 азы фотографи
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Даргинæгтæ

Дарганти · Дарган

Даргинæгтæ (дарганти): Дагъистаны адæм, кæцытæн ис бирæ бынатон æхсæнæдтæ æмæ даргинаг æвзæгтæ. Истори, дзаумæттæ, хæринаг æмæ традицитæ; раздæры динтæ, чырыстон бастдзинæдтæ æмæ пысылмон дины æрæвæрд, уæрæх хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:Дагъистан
Дурæй конд рельефтæ æмæ фыстытæ агъуысты къулты, Кубачи. Фото PersianDutchNetwork, 2020 · CC BY-SA 4.0

Æвзаг

Даргинаг æвзæгтæ æмæ литературон даргинаг

Бинонтæ

Нахско-дагъистайнаг мыггаг, даргинаг къорд

Нымæц

626 601 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Истори

Даргинæгтæ æмæ бынатон æхсæнæдтæ. Даргинæгтæ, дарганти, сты Дагъистаны бындурон адæмтæй иу. Сæ историон цард баст у хæххон, хæххон разæй æмæ быдырон цæрæнрæттимæ, хъæуон æхсæнæдтимæ æмæ сæ цæдистимæ. Нырыккон æхсæнад æнæивгæ арæнтæ кæмæн ис, ахæм иу паддзахады хуызæн æвдисын нæ бæззы.
Кайтаг, Зирихгеран æмæ хæххон цæдистæ. Астæуккаг æнусты фыстæвдтæ æвдисынц хицæн политикон æмæ куысты центртæ. Зирихгеран баст у Кубачиимæ; Кайтагæн уыдис хицæн истори хицаутæ æмæ иугæндты. Рагон нæмттæ нырыккон къордтимæ æвæрд кæнын домы бæлвырддзинæдтæ сбæрæг кæнын.
Акуша-Дарго. Хъæуон æхсæнæдты цæдисты федераци ахсджиаг роль хъазыд Дагъистаны политикæйы. Йæ ахастытæ æмарæн бынæттимæ æмæ Уæрæсейы хицауадимæ ивгъуыдысты; æхсæнадон институттæ æмæ бынатон инициативæ уыдысты уыцы ахастыты ахсджиаг архайджытæ.
Хъæуты дæсныйад. Зæххкуыст æмæ фосдарæн иу кодтой куыстимæ æмæ аивæдтимæ. Æрæджиауы хъæуты сæвзæрд бæлвырд дæсныйад; Кубачи, Харбук æмæ Амузги архайдтой æрдзы æмæ æфсæйнаг æрмæджыты æмхæстæй чи уыдис, ахæм производствоты.
Ислам æмæ ахуырад. Фыстæвдтæ, мæзджыттæ æмæ бынатон фыстæвдтæ æвдисынц исламдзинады æввахсæй-æввахс æрбацыд. Хицæн хъæутæн уыдысты сæхи къахæттæ мусульманон ахуырады æмæ йæ рæзты.
Кавказы хæст. XIX æнусы райдайæны Акуша-Дарго бахауд хæстон кампанитæ æмæ Уæрæсейы империимæ ныхæстæйы уагмæ. 1819 азы балц сси политикон уавæры ивыны ахсджиаг æмгъуыд, фæлæ нæ фæцис æппæт историйы тох æмæ бынатон хиуынаффæйы.
Советон период. 1921 азы Дагъистаны АССР саразын ивыдта республикæйы адæмты царды административон уавæртæ. Скъола, мыхуыр, культурон уагдæттæ æмæ хæдзарады ивд æхсæнæдтæм хицæнæй архайдтой.
Алыгъды æмæ ног цæрæнрæттæ. Сулевкенты историмæ хауы 1944 азы цæрджыты тыхæй Чечнæмæ алыгъд æмæ 1957 азы фæстæ Дагъистаны ног хъæуы саразын. Ацы бæлвырд æмбарынад æнæфаг æппæт даргинæгты иумæйаг депортацийы тыххæй дзырдæн нæ бæззы.
Нырыккон æхсæнад. Даргинæгтæ цæрынц Дагъистаны æмæ Уæрæсейы æндæр регионты, сахарты æмæ хъæуты. 2021 азы сæрмагонд нымæцгæнæны фæткмæ гæсгæ Уæрæсейы нымад æрцыд 626 601 даргинаг. Уый у бæстæйы этникон нымæц, нæ та алы даргинаг æвзаджы дзурджыты нымæц кæнæ дунеон нымæц.

Бынæттон æхсæнæдтæ æмæ æвзагон хицæндзинад

Æмбырд æмæ бынæттон хæстæгдзинад. Ном «даргинæгтæ» иу кæны æхсæнæдтæ, кæцыты ’хсæн ис ныхасы, историон аразæды æмæ культурæйы хицæндзинæдтæ. Акуша, Урахи, Цудахар, Губден, Кайтаг æмæ Къубачи баст сты алыхуызон бынæттон историтимæ. Кайтагæгтæ æмæ къубачиæгтæ. Сæ арæх æрбахæссынц уæрæх даргинаг æхсæнадмæ, æмæ сæхицæн бынæттон нæмттæ æмæ культурæйон хицæндзинæдтæ бахъахъхъæнынц. Æвзагон классификаци, этнографион къорд æмæ адæймаджы хихæстæгдзинад равзарæн сты ныффысты алыхуызон æмвæзтæ. Æвзæгты æнæкæрон номхыгъд нæй. Даргинаг къорды классификацитæ ивтой, куыддæр æвдисæнтæ фæзындысты, афтæ. Æвзæгты кæнæ диалектты иу нымæц æнæхъæн æмæ æнусон æй хъуамæ ма рауайа; хъуамæ бацамыдæд авторы æмæ иртасæны азы. Миграци æмæ сахары цард. Этникон къорды нымæц, литературон æвзагыл дзурыны æмæ хæдзары ныхас æмхуызон нæ сты. Æрхызæны бæрæггæнæнтæ хъуамæ æмбæлой азы æмæ бæрæггæнæны территориимæ.

Æвзаг

Даргинаг æвзагон хицæндзинæдтæ хауынц нахско-дагъистайнаг, кæнæ скæсæнкавказаг, мыггагмæ æмæ аразынц даргинаг къорд. Сæ тюркаг æвзæгтæм æвæрын нæ хъæуы къумыккаг æвзагимæ историон ахастыты тыххæй.
Официалон æмæ литературон практикæйы арæзт æрцыд иумæйаг ном «даргинаг æвзаг». Лингвисттæ къорды мидæг рахицæн кæнынц цалдæр æвзаджы; сæ нымæц æмæ арæнтæ классификацийæ завис кæнынц. Хицæндзинæдтæ кæрæдзи æмбарын æввахсæй фæкъуымых кæнынц.
Литературон нормæ сарæзт æрцыд цæгатдаргинаг бындурыл, фыццаджыдæр акушаг. Уый арæзт æрцыд ахуырады æмæ литературæйы, фæлæ нæ ивы æппæт бынатон æхсæнæдты хæдзарон ныхас.
Араббаг фысты, аджам, размæ уыдис советон стандартизацийы. 1928 азы райст æрцыд латинаг графикæ, 1938 азы та кириллицæ. Санжинаг æвзаджы иртасæн ацы ивдтытæ æвдисы даргинаг къорды историимæ иумæ.
П. К. Услары чиныг «Хюркилинаг æвзаг» мыхуыр æрцыд 1892 азы. Уый у урахъаг хицæндзинады райдайæн дарддæргонд ныффыст; чиныджы историон ном æнæфаг æппæт нырыккон даргинаг æвзæгтæм æвæрын нæ бæззы.
Санжинаг æвзаг ныффыст æрцыд Дианæ Форкеры сæрмагонд грамматикæйы. Чысыл бынатон хицæндзинады дарддæргонд документаци æххуыс кæны текстытæ æмæ æвзагон зонынад хъахъхъæнынæн, кæцы нæ равдисы иу иумæйаг литературон стандарт.

Дин æмæ динты истори

Исламы размӕ цыдӕр уырнынад. Этнографион иртасӕнтӕ фыссынц ӕрдзы ӕмӕ хӕдзарады хъахъхъӕнӕгты, сыгъдӕг бынӕтты, ӕвӕрдты ӕмӕ хъахъхъӕнынӕн архайдты тыххӕй радзырдты тыххӕй. Фӕстаг фыстытӕ амонынц бынатон уырнынад иртасын, фӕлӕ нӕ сӕвӕрынц иумӕ иумӕн ивгъуыд даргинӕгты иумӕ иумӕн ивгъуыд дин. Хур, мӕй ӕмӕ боныхъӕд. Цудахарагты ’хсӕн Сефербеков фыссы хуры тыххӕй чызджы хуызы ӕмӕ мӕйы тыххӕй лӕппуйы хуызы, стӕй къӕвда ӕмӕ ихы зӕдты тыххӕй радзырдты тыххӕй. Автор фӕстаг нывтытӕ баст кӕны раздӕр уырнынад мусульманон ӕвзары астӕуы ногӕй ӕмбарын кӕнимӕ. Уый этнографион ӕмбарынӕн у, нӕ та датӕгон ивгъуыд канон. ЦIалла ном фыстыты. Сефербеков ӕрхӕссы Гильденштедты фыст Zalla номы тыххӕй, кӕцы хауы 1770-ӕм азты. Номы фӕстаг фиксаци уырнынады историмӕ ӕвдисы, фӕлӕ йӕхӕдӕг нӕ сӕвӕры, куыд уыдысты уырнынад ӕппӕт даргинӕгты ӕхсӕнадты фыстӕй бирӕ ӕнусты размӕ. Къӕбӕрджын бырӕг ӕмӕ хӕдзарон фидӕн. Цудахарон ӕрмӕгты фыст сты бырӕджы уд, фӕстаг къӕбӕр, къахдзӕфгӕнӕг чызг, кӕцы ӕххуыс кӕны къӕбӕргӕсӕн, ӕмӕ къӕбӕрӕй конд чинч. Ацы нывтӕ баст сты тыллӕг ӕмӕ фидӕнимӕ; сӕ нӕ бон ӕвӕрын ӕппӕт даргинӕгты къордтӕмӕ кӕнӕ нырыккон динон практикӕмӕ автоматикон ӕй. Къӕвда ӕмӕ хурӕн обрядтӕ. Харбук ӕмӕ Кубачийы бырӕгон ӕрмӕгтӕ, кӕцытӕ ӕмбырдгонд ӕрцыдысты 2017–2024 азты, ӕвдисынц сӕрмагонд архайдтӕ хусӕн ӕмӕ ӕвзӕр боныхъӕды рӕстӕг. Уыдон хауынц сӕрмагонд ӕхсӕнадтӕм ӕмӕ уавӕртӕм; сӕ нӕ бон раттын куыд алы даргинӕджы нырыккон минеуад. Чырыстон фӕдтӕ ӕмӕ атрибуцийы фӕсарӕйнаг. Астӕуккаг ӕнусты Дагъистан динмӕ гӕнӕн уыдис иумӕ иумӕ. Къӕдзӕхстӕн, ныгъӕдтӕ ӕмӕ балцыты хабӕрттӕ ӕмбарын куы фӕндӕм, уӕд хъӕуы хицӕн кӕнын цырты датӕ, ссарыны бынат ӕмӕ цӕрджыты динмӕ хауыгӕнгӕ дзырд. Иу мотив нӕ сӕвӕры, ӕмӕ ӕппӕт адӕм чырыстон дин хастой. Чырыстон бастдзинӕдты тыххӕй цы зындзыстӕм. Алиев ахсы миссионерон бастдзинӕдтӕ, бынатон таурӕгътӕ ӕмӕ историон нӕмттӕ, бафикса кӕны чырыстон динӕн йӕ парахат кӕныны ӕнӕиумӕвӕрд. Йӕ реконструкцитӕ хъӕуы ӕвӕрын алы ӕвдисӕнмӕ гӕсгӕ. Дзырд, ӕмӕ ӕппӕт даргинӕгтӕ иумӕ иумӕ баппӕрста сты, уый ӕрмӕгтӕ нӕ сӕвӕрынц.бастдзинӕдтӕ, бынатон таурӕгътӕ ӕмӕ историон нӕмттӕ, бафикса кӕны чырыстон динӕн йӕ парахат кӕныны ӕнӕиумӕвӕрд. Йӕ реконструкцитӕ хъӕуы ӕвӕрын алы ӕвдисӕнмӕ гӕсгӕ. Дзырд, ӕмӕ ӕппӕт даргинӕгтӕ иумӕ иумӕ баппӕрста сты, уый ӕрмӕгтӕ нӕ сӕвӕрынц. Ислам куыд парахат ис. Процесс цыдис мусульманон центртӕимӕ бастдзинӕдты, хъусынгӕнджыты, политикон ахастытӕ ӕмӕ хӕстон ныхмӕлӕууӕнты фӕрцы. Даргинӕгты ӕхсӕнадтӕн ахсджиаг сты астӕуккаг ӕнусты фыстытӕ ӕмӕ бынатон хабӕрттӕ; арабтӕ Дербентмӕ куы ’рбацыдысты, уый нӕ нысан кӕны, ӕмӕ ӕппӕт хохы хъӕуттӕ динмӕ куыд ӕрцыдысты. Ислам парахат кӕныны бынатон центртӕ. Дагъистаны академион истори баст кӕны ног дин парахат кӕнын нӕ фӕрӕнгон балцытимӕ, фӕлӕ бынатон хицаутӕ ӕмӕ центртӕимӕ дӕр. Уркарах, Калакорейш ӕмӕ Ашты систы динон культурӕйы ӕвӕгӕнджытӕ. Бастдзинад ӕмӕ ахуырады хызтӕ баст кодтой хъӕутты, кӕцытӕ динмӕ ӕнӕиумӕвӕрд рӕстӕгты ӕрцыдысты. Калакорейш ӕмӕ фыст ӕвдисӕнтӕ. Мӕзджыт, михраб ӕмӕ Калакорейшы эпитафитӕ амонынц Кайтаджы мусульманон культурӕ иртасын. Таурӕгъ, ӕмӕ бындурӕвӕрджытӕ курайшитӕй равзӕрдысты, уый хъӕуы нысан кӕнын куыд таурӕгъ, хицӕн кӕнгӕ йӕ датӕгон фыстытӕй. Къубачи ӕмӕ динмӕ ӕрцыдыны датӕ. Дагъистаны академион истори ӕрхӕссы хабар Кубачи 1306 азы динмӕ ӕрцыдыны тыххӕй шейх Хасанӕн йӕ архайдимӕ. Уый бынатон датӕ у историон реконструкцийӕ, нӕ та иумӕ иумӕн аз, ӕппӕт даргинӕгтӕ ислам куы райстой. «Ӕнӕуырнгӕ адӕмты» тыххӕй хабӕрттӕ куыд кӕсын. Сӕргъӕутты хӕстон риторикӕ нӕ нысан кӕны адӕмы дины ӕвдисынад. Дагъистаны академион историйы автортӕ ӕмбарын кӕнынц ацы нысан Тимуры политикон хӕсты барӕн кӕнынӕн ӕмӕ йӕ нӕ нымайынц ӕвдисӕн, ӕмӕ Кайтаг ӕмӕ Зирихгеран исламӕй ӕнӕуӕвгӕ уыдысты. Суннитон традици. Историон ӕгъдауӕй уырнгӕ даргинӕгты ’хсӕн фидар ислам суннитон, фылдӕрдӕр шафиитон бардзырдон скъолайы. Бынатон ӕхсӕнад, ахуырад ӕмӕ динон авторитеттӕ архайдтой зонындзинӕдты раттыны; этникон хауӕн нӕ амоны адӕймаджы динонӕй йӕхицӕн бӕрц.теттӕ архайдтой зонындзинӕдты раттыны; этникон хауӕн нӕ амоны адӕймаджы динонӕй йӕхицӕн бӕрц. Адат ӕмӕ мусульманон бар. Ӕгъдауон бар ӕмӕ шариаты нормӕтӕ иумӕ архайдтой ӕмӕ сӕ бон уыдис хицӕн кӕнын. «Кайтаг-Даргойы бадзырдон закъонты ӕмбырдгонд» амоны правовой цард сӕрмагонд ӕхсӕнадон ӕвзары иртасын, ӕнӕ ӕппӕт бынатон ӕгъдӕуттӕ динон бардзырдтимӕ иумӕ кӕнын. Бинонтӕ обрядтӕ ӕмӕ бынатон культурӕ. Кубачийы чындзы ’хсӕн иумӕ ӕрцыдысты динон уырнынад, бинонты архайд, бӕрӕгбон дарӕс ӕмӕ обрядон архайдтӕ. 2017–2018 азты иртасӕн ӕвдисы бынатон комплекс ӕмӕ йӕ ивддзинӕдтӕ сахары. Советон рӕстӕг. Антидинон политикӕ арӕнгард кодта уагдӕттӕ ӕмӕ ӕхсӕнадон практикӕ. Уӕддӕр бинонты зонынад ӕмӕ бынатон динон ӕрмӕгдзӕрдӕн сӕ бон уыдис баззайын. Ӕхсӕнадты истори домы сӕрмагонд документтӕ иртасын, нӕ та дзырд, ӕмӕ уырнынад ӕппӕтӕй фӕсафт. СССР куы фехӕлд, уый фӕстӕ. Динон ахуырадон уагдӕтты гӕпп кӕнын, ног бастдзинӕдтӕ ӕмӕ гӕнӕн практикӕты тыххӕй спорты ссис Дагъистаны ӕхсӕнадон царды хай. Иртасджытӕ бафикса кӕнынц процессытӕн сӕ ивддзинӕдтӕ, кӕцытӕ фылдӕрдӕр хонынц «исламы райрӕзынад». Динон цард абон. Ураза-байрам, Курбан-байрам, майрӕмбон кувӕг ӕмӕ бинонтӕ обрядтӕ ахсджиаг сты мусульманон ӕхсӕнадтӕн. Даргинӕгты ’хсӕн ис адӕм, кӕцытӕн динмӕ иумӕ иумӕ ахаст ис; историон бырӕгон фыстытӕ нӕ бон раттын куыд статистикӕ ӕппӕт нырыккон уырнгӕ адӕмӕн.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Даргинаг къорд хауы нахско-дагъистайнаг æвзаггæнæн мыггагмæ.
  • Къорды æвзæгты нымæц бæлвырд кæны иртасæн классификацийы гæсгæ.

Æрцард æмæ нымæц

  • Уæрæсейы 2021 азы сæрмагонд нымæцгæнæны фæткмæ гæсгæ нымад æрцыд 626 601 даргинаг.

Культурæ æмæ цард

  • Кубачи, Харбук æмæ Амузги баст уыдысты куысты дæсныйад æмæ аивæдтимæ.

Истори

  • Даргинаг æхсæнæдты исламдзинад æрбацыд æввахсæй-æввахс æмæ бæстæтæм гæсгæ хицæн кодта.
  • Даргинаг театр байгом кодта 1961 азы 11 сентябры.

Æнæхъæн хронологи

  1. Астæуккаг æнустæ

    Кайтаг æмæ Зирихгеран
    фыстæджыты æвдисæнтæ равдисынц хицæн политикон æмæ дзæбæх центртæ.

  2. X æнусы кæрон, академикон реконструкцимæ гæсгæ

    Æхсæнадты хайы исламизацийы райдайæн къадам
    Дагъистаны истори 1996 азы ацы рæстæгмæ хассы даргинаг æхсæнадты æмæ Кайтаджы процесы райдайæн. Уый у иумæйаг реконструкци, æмæ нæ иу датæ адæмы динмæ æрвитынæн.

  3. XI–XIII æнустæ

    Мусульмайнаг эпиграфикæ
    Кайтаджы æмæ сыхæгтæ бынæтты фыстытæ равдисынц исламы æрмæстдæр æмæ æрмæстдæр æрхаст.

  4. XII–XIII æнустæ

    Калакорейшы михраб
    Амайгæ цыртдзæвæн баст у бынатон мусульмайнаг архитектурæйы рæзтимæ.

  5. 1306 аз, историон хабармæ гæсгæ

    Къубачийы цæрджыты динмæ æрвитын
    Академикон иртасæн баст кæны цау шейх Хасантимæ; датæ хауы ацы хъæумæ.

  6. XIV æнусы райдайæн

    Аштыйы мæздæг æмæ зирихгеранты динмæ æрвитын
    Мæздæджы аразыны тыххæй фыстæджыты æвдисæн баст у зирихгеранты исламы фидаркæнынимæ; дзурд цæуы бынатон процесы тыххæй.

  7. XIV–XV æнустæ

    Политикон æвзарæны ивддзинæдтæ
    Хæстон балцтæ æмæ сыхæгтæ æхсæнадты æмгуыст ивынц регионы аразæн.

  8. 1494 аз

    Райдайæн даргинаг фыстытæ араббаг графикæйæ
    Каймаразов хабар кæны XV æнусы кæроны чысыл текстты тыххæй къухфыст чингуыты. Уыдон сты фыссынады практикæйы æвдисæнтæ, æмæ нæ æвзаджы равзæрды датæ.

  9. 1507 аз

    Датæджын даргинаг фыст зæронд чинджы
    Чысыл текст, М.-С. Саидов 1960 азы ссарын, датæгонд у 1507 азы. Ссарын равдисы араббаг графикæйы архайд бынатон дзурдæн.

  10. XX æнусмæ

    Араббаг графикон фысты рæзынад
    Даргинаг фыстытæ æмæ араббаг ахуырад иумæ цæрынц къухфыст æвзарæны.

  11. XVII æнус

    Кайтаг-Даргойы барадон цыртдзæвæнтæ
    Æгъдауон бар фиксацигонд æрцыд фыстæй; йæ текст иртасынц историон контексты.

  12. XVIII–XIX æнусы райдайæн

    Кайтаджы вышивкæтæ
    Музейы æмбырдтæ хæдбар атрибутацитимæ ацы рæстæгæй чи равзæрд, уыцы дзаумæттæ хъахъхъæнынц.

  13. 1770-æм азтæ

    Zalla номы фыст
    Сефербеков æрсидты Гильденштедты ацы номы фиксацимæ. Фысты датæ хæдбар у, æмбарынад кæд равзæрд, уыцы рæстæгæй.

  14. XIX æнусы райдиан

    Акуша-Дарго регионалон политикæйы
    Æмбырд æхсæнæдтæ архайынц цæрæнбонты зæххытæ æмæ уырыссаг хицауадимæ ахастыты.

  15. 1819 аз

    Уырыссаг æфсæдты балц Акуша-Даргомæ
    Хæстон кампани ивы æмбырды бынат æмæ империалон администрацимæ ахастыты уавæртæ.

  16. XIX æнус

    Батырайы поэтикон традици
    Адæмон æмбарынад хъахъхъæны Урахийы поэты лирикон уацмыстæ.

  17. XIX æнусы астæу

    Кубачийы хæцæнгæрзтæ кæныны ивд
    Уырыссаг этнографион музейы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, топптæ æмæ хъахъхъæныны хæцæнгæрзтæ кæнын фæкъаддæр и европæйаг æвзæрстыты фæрцы.

  18. 1859 аз

    Шамилы имаматы æрхауд
    Гунибы байсын Дагъистаны хæсты ахсджиаг къахдзæф фæуы æмæ регионы политикон уавæртæ ивы.

  19. 1861 азы май

    Б. А. Дорны балц
    Ахуыргонд æрбацыд Кубачи æмæ Калакорейшмæ, фиксаци кодта амынддзауæг къæдзæхтæ æмæ фыстытæ.

  20. 1892 аз

    «Хюркилинский язык»-ы рауагъд
    Рауагъд æрцыд П. К. Услары æвзагзондон куыстыты фæндзæм том.

  21. XIX æнусы кæрон

    Кубачийы дзæбæхгæнджытæ дунеон равдыстыты
    Музейы публикаци бæрæг кæны дзæбæхгæнджыты равдыстыты хайад æмæ райст наградæтæ; дзæбæхгæнæн хаст æрцыд ног рынктæ æмæ равдысты формæтæм.

  22. 1913–1914 азтæ

    Райдиан музейон æрбацыдтæ
    Уырыссаг этнографион музеймæ æрбацыдысты Кубачийы дзаумæттæ æмæ даргинаг лæджы дарæс.

  23. 1916 аз

    МАЭ-мæ вышивкæты æрбацыд
    Æмбырдгæнæн фыстытæ сси музейон коллекцийы историмæ хай.

  24. 1921 азы 20 январы

    Дагъистаны АССР-ы саразд
    ВЦИК-ы уынаффæ республикæйы автономон статус бæлвырд кæны.

  25. 1926 аз

    Л. И. Жирковы грамматикæ
    Рауагъд æрцыд даргинаг æвзаджы иртасæг куыстытæй иу, зонадон библиографийы бæрæггонд.

  26. 1926 аз

    Калакорейшы цыртдзæвæнты иртасæн
    Рауагъд æрцыд А. С. Башкировы куыст хъæуы астæузаманон цыртдзæвæны тыххæй. Зонадон иртасæн æххуыс кæны таурæгътæ, архитектурæ æмæ эпиграфикæ хицæн кæнынæн.

  27. 1928 аз

    Латинаг графикæмæ рахизд
    Райдыдта фыссынады стандартизацийы ног къахдзæф.

  28. 1930 аз

    Энциклопедион уацы литературæйы тыххæй
    Рауагъд æрцыд даргинаг литературæйы райдиан советон æркæс; йæ аргъæвдтæ равдыстынц рауагъды рæстæг.

  29. 1938 аз

    Кириллон графикæмæ рахизд
    Кириллон графикæ сси стандартизацигонд фыссынады бындур.

  30. 1944 аз

    Сулевкенты цæрджыты æнæхъæнæй ралидзæн
    Иу хъæуы цæрджытæ ралидзынц Цæцæнмæ; цау домы хицæн æвдисæн.

  31. 1954 аз

    С. Н. Абдуллаевы грамматикæ
    Зонадон библиографи бæрæг кæны даргинаг æвзаджы фонетикæ æмæ морфологийы куыст.

  32. 1955 аз

    Даргинаг актёрты цæттæгæнæн
    Æрæвæрд æрцыд фыццаг студи Ереваны театралон институты.

  33. 1957 аз

    Ног Сулевкент Дагъистаны
    Æрбаздæхт цæрджытæ аразынц ног цæрæнбынат; иу хай адæмы æрбаздæхынц зæронд хъæумæ дæр.

  34. 1961 азы 11 сентябры

    Даргинаг театры байгом
    Омарла Батырайы номыл театр райдыдта кусын Избербашы.

  35. 1971 аз

    Даргинаг диалектологийы очерктæ
    С. М. Гасановæйы куыст равдысы локальон вариантты иртасæны рæзт.

  36. 1985 аз

    Кубачийы музейон экспедицион фиксаци
    Æмбырд кæнынц дарæсы дзаумæттæ, уæргътæ æмæ æхсæвдæгъддзауæг къамтæ.

  37. 1990-æм азтæ

    Диндзардзинады ивд
    Байгом диндзардзинад æмæ ахуыр райсынц рæзты ног уавæртæ.

  38. 1995–1997 азтæ

    Историкон-археографион экспедици Калакорейшмæ
    Дагъистаны паддзахадон университеты экспедици иртаста цыртдзæвæнты комплекс æмæ фыстæвдтæ.

  39. 2001 аз

    Dargi Folktales-ы рауагъд
    Рауагъд цæуы дзургæ радзырдты æмбырд, даргинаг грамматикæмæ бахизæдимæ.

  40. 2010-æм азтæ

    Згъæркъухтæ кæныны ахуыр
    Къубачийы скъолайы къорд рауадзы историон дзауматæ культурæйы бынтæм.

  41. 2013 аз

    Цудахараг мифологийы иртасæн
    Р. И. Сефербеков мыхуыр кæны мифологион персонажты анализ. Ай у зонадон мыхуыры датæ, нæ ныффыст дзурдты равзæрды датæ.

  42. 2017–2018 азтæ

    Къубачийы чындзы бындурон иртасæн
    Æвдисæнтæ æмæ интервьютæ документ кæнынц нырыккон æгъдауон комплекс.

  43. 2020 аз

    Санжинаг æвзаджы грамматикæ
    Мыхуыр кæны Дианæ Форкеры æнæхъæн ныффыст гом зонадон рауагъдады.

  44. 2021 аз

    Уæрæсейы цæрджыты сфыст
    Æрхызт 626 601 адæймаджы, кæцытæ бацамыдтой даргинаг национ хæстæгдзинад.

  45. 2022 аз

    Къубачийы чындзы иртасæны мыхуыр
    Зонадон зилдухмæ æрбахæссынц бындурон материалтæ, локальон æгъдæутты ныффыстимæ.

  46. 2025 аз

    Харбук æмæ Къубачийы æгъдæутты иртасæн
    Зонадон уацы æрæмбырд кæны материалтæ хусæн æмæ æвзæр боны тыххæй архайдты тыххæй.

  47. 2026 аз

    Ног музейон материалтæ Къубачийы тыххæй
    Уæрæсейы этнографион музей мыхуыр кæны радзырд дзауматæ æмæ дзауматæ кæнæг адæмы тыххæй.

Хæринаг

  • Хинкал

    Этнографион ӕрмӕджыты фыст ис къӕбӕр, фыд ӕмӕ хъӕрттуг, стӕй хӕрды ӕгъдау дӕр. Регионтӕ кӕрӕдзийӕ хицӕн кӕнынц сӕ цӕттӕ кӕныны мадзӕлттӕй; иу рестораны рецепт нӕ ис даргинаг хӕринагдонӕн.

  • Хъӕбӕр, ссад ӕмӕ ӕхсырфӕзтӕ

    Хӕринаг баст у зӕххкуыст, куыройы куыст ӕмӕ фосдарынимӕ. Балхъаны ссад ӕмӕ хӕдзары хъуыддаджы ивд фӕстагӕн фӕивтой хӕдзары цӕттӕ кӕнын.

  • Бӕрӕгбоны хӕрд

    Чындзы кусæрттæ æмæ иумæйаг хæринаг аразын ис бынатон формæтæ. Къубачийы тыххæй иртасæн ныффиксы кусæртты æвæстдзинад, кæцы нæй æвæрд æппæт даргинæгтæн сæ иумæйаг.

  • Сахары æмæ хъæуы хæринаг

    Миграци æмæ сахары цард ивынц меню, хæрыны рæстæг æмæ продукттæ балхæныны фæрæзтæ. Традицион хæринæгтæ æмæ ног бонвæрнон фæндтæ иумæ цæрынц.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Джамаат æмæ æххуыс кæрæдзийæн

    Хъæуон æхсæнад уыдис иумæйаг уынаффæтæ æмæ хæслæвæрдты бынат. Бинонты бастдзинæдтæ æмæ æхсæнадон арæзтад хъæуы æвæрын сæрмагонд хъæу æмæ историон периодмæ гæсгæ.

  • Кубачийы чындзæхсæв

    Хæххон иртасæн æвдисы цæуынтæ, чындзы æвæрæнты æрвитын, æрвадты хайад æмæ бæрæгбонон равдисынтæ. Сахарон чындзæхсæв хъахъхъæны иу хай элементты, ивын кæны сæ уавæртæ æмæ фæдылдзинад.

  • Обряд æмæ боныхъæд

    Къæвда æмæ хурæй сидтæн хауы æххæстгæнгæйæ цæуæг архайдтæм, кæдон æххæст кæнынц ныждæрæгмæ гæсгæ, афтæ нæ, кæдон æрвылазон бæрæгбонæн ис æнæивгæ датæ.

  • Мастер æмæ ахуырдзау

    Куыстыгæрон хъæуты фольклор æвдисы кад æмæ аргъ кæныны æвзарæн, куыст æмæ ахуырыл. Æмбисæндтæ æмæ радзырдтæ æххуыс кæнынц æмбарынæн, цы æхсæнадон нысаниуæг ис мастердзинадæн.

Уæлæдарæс

Традицион æрмæгæн уыдис иумæйаг дагъистайнаг миниуджытæ æмæ бынатон хицæндзинæдтæ. Музейы коллекцитæ амонынц æвæрд нæлгоймаджы дæргъæвæрд, йæ равзæрды бынат æмæ йæ æрбацыды датæ равзарын, æмæ нæ иумæйаг сценæйон ныв.
Къубачийы бæрæгбоны сылгоймаджы дарæс хауы бынатон къаба, æмбæрзæн æмæ æрмæджыты формæтæ. Сæ архайд нырыккон чындзы фæндырыл ныффыст æрцыд фæлдыстарон æрмæджыты бындурыл; бæрæгбоны дарæс хъæуы хицæн кæнын æхсæвдагард дарæсæй.
Дарæсы, къахыдары æмæ фотоæрмæджыты коллекцитæ, Къубачийы 1985 азы æмбырдгонд, амонынц æрмæджытæ æмæ сæ архайд абарын. Æрмæг æмæ датæ ахсджиагдæр сты уыцы дзырдæй, æмæ иу дæргъæвæрд æппæт адæмы равдисы.

Кафт

  • Чындзы кафт

    Къубачийы кафт у иумæйаг бæрæгбоны, цæуæнты æмæ æхсæнадон ахасты хай. Йæ бынат сакралон æгъдауы иртасынц æвæрд чындзытæм гæсгæ.

  • Хъæуы æвзарæн æмæ сценæ

    Адæмон æххæстгæнæн æмæ театралон равæрдæн хицæн хæстæ ис. Даргинаг музыкалон-драмон театр райсы сценæйон аивад мадæлон æвзагыл, бастдзинад литературон культурæимæ бахъахъхъæнын.

Музыкæ

Зарæджы традици хауы лирикон, æхсæнадон æмæ сакралон формæтæ. Æмбисæндтæ, аргъаутæ æмæ зарджытæ равдисынц куыст, дзаумæтты аивад æмæ адæмы ахастытæ; жанр æмæ æххæстгæнæны уавæртæ хъæуы хицæнæй нысан кæнын.
Омарла Батырай у даргинаг поэзийы классик, йæ уацмыстæ адæмон зонынады хъахъхъæд æрцыдысты æмæ фæстæдæр мыхуыргонд æрцыдысты. Поэтикон текст, дзурæг мелоди æмæ нырыккон æрæвæрд равдисынц уацмысы царды хицæн формæтæ.
Батырайы номыл музыкалон-драмон театр Избербашы 1961 азы байгом. Йæ куыст баиу кæны даргинаг дзурд, драматурги, тæлмацтæ æмæ æххæстгæнæны аивад.

Куыстытæ

  • Къубачийы металл аразын

    Чеканкæ, гравировкæ, чернь æмæ æндæр техникæтæ домдтой специализаци. Иу æрмæг аразын æмæ иумæ кæнынц цалдæр дзæбæх æмæ сыхæгтæ хъæутæ.

  • Харбук æмæ Амузги

    Дзæбæх центртæ баст уыдысты куысты дих æмæ аивæдтыл. Сæ роль нæ бон у æмхуызон производствæмæ æппæт хъæуты.

  • Кайтаджы вышивкæ

    Хъæздæг æрмæджыты вышивкæтæ иртасынц æрмæг, техникæ, орнамент æмæ музейон равзæрдмæ гæсгæ. Коллекцийы ном нæ гаранти кæны иу бынат аразыны æппæт æрмæджытæн.

  • Æрмæг æмæ йæ атрибуци

    Музейон æмбырдты вышивкæтæн ис хицæн датæтæ, балхæныны бынæттæ æмæ æмбырдгæнджыты фыстытæ. Уыцы бæрæггæнæнтæ амонынц иртасæн атрибуци хицæн кæнын фæстæдæр коммерцион номæй.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Акуша

    Æхсæнадон иумæйады историон центр амоны хъæды Дагъистаны политикон æмæ динæвæрды цард æмбарын. Йæ истори хауы бынатон институттæ, ныхасдзинæдтæ æмæ хæстон цаутæ.

  • Калакорейш

    Мæздæг, амайгæ михраб æмæ ингæнты фыстытæ сты Кайтаджы историйы ахсджиаг æрмæджытæ. Бынатон таурæгътæ æмæ документгонд цыртдзæвæнтæ домдтой хицæн ныффыст.

  • Къубачи

    Дзæбæх хъæу зындгонд у металлы аивадон аразын æмæ æнусты дæргъы æндæр культурæйон центртимæ бастдзинæдтæй. Фæрстыл ис ныв, кæцы равдисы амайгæ дуртæ фыстытимæ, Къубачийы агъуысты къулты бахаст.

  • Урахи

    Хъæу баст у Омарла Батырайы поэтикон мысинагæй. Библиотекон рауагъдтæ æмæ иртасæнтæ амонынц йæ бынтæ æмæ æмдзæвгæты фыстыты истори иртасын.

  • Сулевкент

    Зæронд æмæ ног цæрæнбынæтты истори баиу кæны куыройы куыст, дзæбæх æмæ XX æнусы ралидзæнтæ. Уыдон нæ хъæуы баиу кæнын иу датæджын географон цæгъдмæ.

Нæмттæ

Лæггæнæгтæ

  • Абази (даргинаг)
  • Дудеш (даргинаг)
  • Урши (даргинаг)
  • Хъубзар (даргинаг)
  • Цаиб (даргинаг)

Сылгоймæгтæ

  • Аба (даргинаг)
  • Абазай (даргинаг)
  • Аттаба (даргинаг)
  • Жага (даргинаг)
  • Жата (даргинаг)
  • ЦIайба (даргинаг)
  • ЦIибац (даргинаг)
  • Цаибат (даргинаг)

Адæм æмæ культурон мысинæг

  • Омарла Батырай

    Даргинаг поэзийы классик. Йæ лирикæ æмæ зарæджы бынтæ дзургæйæ лæвæрд æрцыдысты; биографион бæрæггæнæнтæ домдтой æрмæджыты абарын.

  • Ахмедхан Абу-Бакар

    Фыссæг, драматург æмæ сценарист, Дагъистаны царды тыххæй уацмысты автор. Йæ сфæлдыстад баст у даргинаг литературæ æмæ Къубачийы культурæйон æвзарæнимæ.

  • Манаба Магомедова

    Металлы аивадгæнæг, кæцы куыст равдыст æрцыд Къубачийы дзæбæхдзинады тыххæй музейон радзырды. Авторы сфæлдыстад райсы традицийы бындурыл, фæлæ нæ æрхæссы йæ фæлхат кæнынмæ.

Медиа

Фотоальбом

Афæдзы дуртæ æмæ фыстытæ Кубачийы агъуысты къулты, Дагъистан. 2020 азы фотографи. PersianDutchNetwork / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0PersianDutchNetwork · CC BY-SA 4.0 · WebP-мæ конверси · CC BY-SA 4.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; PersianDutchNetwork, 2020; converted to WebPФотографи

Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.