Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Арчийаг æвзаджы ареал æмæ йæ цуры хъæуты картæ, Юрий Коряков, 2007
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Арчийæгтæ

Аршишттиб · аршашдиб

Арчийæгтæ: Арчибы æмæ йæ цуры хъæуты истори, хæдбар арчийаг æвзаг, культурæ æмæ æрцард. Раздæры динтæ, пысылмон дины парахат кæныны истори, æнгом хронологи æмæ бæрæггонд зонадон материалтæ.
Регионтæ:Дагъистан
Арчийаг æвзаг · Ю. Б. Коряковы картæ, 2007

Æвзаг

Арчийаг æвзаг (аршаттен чIат)

Бинонтæ

Нахско-дагъистайнаг мыггаг · лезгийнаг къорд

Нымæц

1 693 арчийаг Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Истори

Арчийнæгтæ æмæ сæ сыхæгтæ. Дагъистаны бындурон адæм. Сæхинымæры варианттæ: «аршишттиб», «аршашдиб».
Хъæу æмæ хъæуы къусæгтæ. Арчибы зымæгон æмæ сæфхæрдон цæрæн къусæгты хæдзарадытимæ иумæ цыд.
Кавказы хæст. Академион очерчы фыст ис, æмæ 1849 азы июлы Аргутинскийы æфсæдтæ Арчи басыгътой. Хæст бынатæй цæрджыты цæрæнбонтæ æмæ хæдзарад бафтыд.
Хъæуы разамынд. Æхсæнадон æмбырд равзæрста чиновниктæ, аскъуыддзаг кодта фæздонты æмæ æхсæнадон куыстыты фарстатæ. Æрвадæлон иугæндтæ архайдтой минæварады.
Культурæйы документкæнын. Г. А. Сергеева ам куыста 1959–1963 азты экспедициты. Йæ 1967 азы монографи фæиунаг кæны бырæттон цæстæнгастæ, архивтæ æмæ раздæры нывтæ; советон дугъы аргъæвдтæ историон контекст домын.
2021 азы сфыст. Росстат нымадта Уæрæсейы 1 693 арчийнагы, уыдонæй 1 677 Дагъистаны. Таблицæйы уый у авариæгты дæлкъорд. Нымæцтæ нæ хъæуы ногæй авариаг иумæйаг нымæцмæ бафтауын кæнæ дунеон нымæцæн райсын.

Æрцæуын æмæ бынаты æхсæнадтæ

Хъæутæ æмæ нæмттæ. Арчиб нысан кæны куыд хицæн цæрæнбынат, афтæ æмæ хæстæг хъæуты къорд дæр. Нæмтты фыссыны варианттæ уырыссаг æмæ бынатон материалты хицæн кæнынц. Хохы зæрдæ æмæ сахартæ. Арчинаг дзурд хъуысынц сæхи хъæутæ æмæ сахарон бинонты. Æвзаг лæвæрды уавæртæ баст сты æхсæнадон æвзаджы æмæ нæ баст сты æрмæстдæр ныййарджыты национдзинадимæ. Ландшафт æмæ куыстытæ. Бæрзонд хохы хизæнтæ хорз сты фысгæнæнæн, фæлæ къæдзæхджын хæйттæ зын кæнынц зæххкуыст. Уыцы уавæртæ æмбарын кæнынц фосдард æмæ хорбырты куысты иумæйагдзинад раздæр.

Æвзаг

Арчийнаг æвзаг у нахско-дагъистайнаг мыггаджы лезгийнаг къордæн хæдбар æвзаг. Æввахс географион сыхæгтæ дзурынц авариаг æмæ лакъаг æвзæгтыл. Æвзаджы мидæг диалекттæ нæ хицæн кæнынц.
Æвзаджы хином ныффыстæуы «аршаттен чIат». РАН-ы ресурс банысан кæны хъæуты бинонтон æвзагæй æвзагмæ лæвæрд æмæ æвзагон змæстыты æвдисæнтæ; сахарон миграци ивын кæны æхсæвдæгъдон ахастыты уавæртæ.
МГУ-йы документкæнын бафтыдта зæл æмæ видео, транскрипци, морфемон нысæнттæ, уырыссаг тæлмац æмæ глоссаритæ. Ацы материалтæ дæттынц фадæттæ ахуыр кæнынæн цæрæг ныхасы, æрмæстдæр хицæн дзырдтæ нæ.
2006 азы сарæзтæуыд авариаг кириллон бындурыл алфавит. Алфавиты æвæрд нæ хъæуы æмхæццæ кæнын сæвзæрст литературон нормæ кæнæ алыгъуызон скъолайы ахуыримæ.
Электронон арчийнаг-уырыссаг-англисаг дзырдуат дæтты зæлтимæ дзырдформæтæ, æвдисæнтæ, идиомтæ æмæ культурæйы дзаумæтты нывтæ. Уый æххуыс кæны нысаниуæг, дзурыны хуыз æмæ грамматикон формæтæ æмхæццæ кæнынæн.
Дзырдуаты мыхуырон верси æнæхъæнæй æхсæнадмæ æрвыст у; цифрон верситæ йæ бафæрæз кæнынц зæлон материалтимæ. Иртасджытæ хицæн кæнынц онлайн-, информацион- æмæ лингвистон рауагъдтæ.

Дин æмæ динты истори

Нырыккон дин. Динмæгæсгæ арчийæгтæ традиционæй хæссынц суннитты ислам. Адæммæ хауын æвзаг нæ равзары адæймаджы хиуынаффæйы уырнынад. Райдианы уырнынад. Сæ рацаразынц æгъдæуттæ, таурæгътæ æмæ æнæнхъæлæджы ссарындзинæдтæм гæсгæ. Исламы размæйы динæн æххæст фыст системæ нæ баззад. Чырыстон тæваг. Сергеева æрхаста зæронд радзырдтæ чырыстон рапрошлымæ. Ислам куы æрцыд. 2002 азы очерчы æвдыст æрцыд датировкæ X æнусмæ нæ фæстæдæр, куфиаг æрмæджыты тыххæй бæрæггæнæнты бындурыл. Цæмæн датæ спорна. Фыццаг монографийы Сергеева æвдисы, æцæг датировкæ кæй нæй æмæ райдианы куфиаг фыстытæ кæй агуырдта æнæфæрæзтæй. Зæронд хабар радзырд нæ аив æрмæджы иртасæн. Æнæмæнгæй фидар кæнын. Таурæгъ Арчийы уæллаг кварталты фæстæдæр раивылды тыххæй æвдисы, æнæиумæвæрд ивдтыты тыххæй мысындзинад. Уый нæу раивылды календарон фыст. Мæзджыттæ æмæ ахуыр. Мæзджыты цард, кадиатæ, араббаг æвзаджы зонад æмæ Кумухытимæ бастдзинæдтæ ислам фидар кодтой æхсæнадон культурæйы. Таурæгътæ рухстау æвзарджытæ тыххæй. Суррей Бутты æмбырды Зиявдинов радзырдта Маммадибир æмæ йæ диссаджы æвæрæнтæ тыххæй. Публикаци радзырд æвдисы фольклорæй; йæ хъæздыг XVII æнусмæ датировкæ нæ хъуамæ баивыл кæна æцæг биографи. Календар æмæ хæдзарад. Этнографтæ фыстой фыццаг фæздон, уалдзæджы размæлæвæрд æмæ къæвдайы сидæны æгъдау. Сæ историон формæтæ нæ хъуамæ автоматиконæй банымад æрцæуой æппæт нырыккон бинонтæм. Ислам æмæ бынатон практиктæ. Æвдыст къæвдайы æгъдауы уыд æрмæстдарæг, донæй ауадзын, мусульмайнаг куывд æмæ гæнæгæн æххуыс. Ивгъуыд культурæон къаттæ æмæ æмæ цæрдысты. Динон царды æвзаг. Араббаг лексикæ æвдисы динон æмæ культурæон бастдзинæдтæ. Иуæй-иу æгъдæуттæ æмæ зарындзинæдтæарчийаг æвзагыл æххæст кæнынц. Советон рæстæг. Æппæтдагъистаны иртасæнтæ æвдисынц динон уагдæтты арæнтæ, бинонтæн сæ хай чи баззад, уыдон. Уый у регионалон контекст, нæ та Арчибайы хицæн статистикæ. XX æнусы кæрон. Динон ахуырад æмæ æхсæнадты æхсæнадон царды фæрæзтæ æмæ æмæ æвзарынц традициты тыххæй спортимæ. Бобровниковы иртасæн ацы процессытæ æвдисы Дагъистаны масштабы. Дзургæ мысындзинад. Фыст радзырдтæ удты тыххæй æвдисынц хицæн æххæстгæнджыты сюжеттæ. Уыдон нæ раргом кæнынц æппæт адæмы иумæйаг уырнынад.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Арчийнаг æвзаг у лезгийнаг къордæн хæдбар æвзаг.
  • Авариаг кириллон бындурыл алфавит сарæзтæуыд 2006 азы.

Æрцард æмæ нымæц

  • 2021 азы сфыст: Уæрæсе 1693 арчийнаг, Дагъистан 1677.

Культурæ æмæ цард

  • Суррейы æмбырдгонд афтæ дзы ис мæлæты маст æмæ дзургæ радзырдтæ æххæстгæнджыты бæрæггæнæнтимæ.

Истори

  • Сергеева 1967 азы банысан кодта, æмæ исламизацийы нысаниуæг бæлвырд бакæнынæн материалтæ фаг нæу.

Æнæхъæн хронологи

  1. Исламы размæйы бын

    Рангон динты реконструкци
    Бындзæн обрядтæ æмæ таурæгътыл бындургонд.

  2. Астæуккаг æнустæ

    Чырыстон рагондзинады тыххæй мысынад
    Базонгæ у бындзæн радзырдтæй; тæваггæнæн æмæхъомысты бæрц нæ бæлвырдгонд.

  3. Астæуккаг æнустæ

    Исламы парахатдзинад
    Раст датæ, ислам кæд райстой, уый бæлвырддæр документгонд нæма у.

  4. 1849 азы июль

    Хæсты рæстæджы Арчийы хæлддзинад
    Эпизод æрхаст æрцыд академикон очеркы.

  5. XIX æнус

    Зылды администраци
    Дагъистаны территоритæ бахаст æрцыдысты ног разамынды системæмæ.

  6. XX æнусы райдиан

    А. М. Дирры æвзаджы фыстæг
    Грамматикæ, тексттæ æмæ дзырдуат мыхуыргонд æрцыдысты 1908 азы.

  7. 1920-æм–1930-æм æзтæ

    Цæрæнбынаты ивд
    Хъæуты къаннæг хæдзартæ æдзухдæр ссисты æдзухон цæрæнбынæттæ.

  8. 1940-æм æзты ’ввахс

    Хæдзарадон практикæты ивд
    РАН-ы справочник нысан кæны сезонон фысгæдзинады райрæзт.

  9. Советон период

    Диндзæрдæйы цардыл æрхæндæгтæ
    Дагъистаны иумæйаг контекст æрцыд равзард зонадон иртасынады.

  10. 1959–1963 æзтæ

    Этнографион экспедицитæ
    Æмбырдгонд цæуынц фæлгонцон материалтæ Сергеевайы монографимæ.

  11. 1967 аз

    Чиныг «Арчийæгтæ»
    Мыхуыргонд æрцыд Г. А. Сергеевайы историкон-этнографион иртасынад.

  12. 1967 аз

    К. Ш. Микаиловы грамматикæ
    Рауадзы æвзаджы фыстæг тексттимæ æмæ дзырдуæттимæ.

  13. 1977 аз

    Æвзаджы структурон фыстæг
    Мыхуыргонд цæуы Кибрик æмæ йæ коллегæты бирæтомон куыст.

  14. 1980-æм азты кæрон–1990-æм азтæ

    Диндзардзинады райрæзт
    Райрæзынц æхсæнадон динон цард æмæ ахуыр.

  15. 2002 аз

    Академикон очерк
    Статья арчийæгты тыххæй бахаст æрцыд «Народы Дагестана»-мæ.

  16. 2004–2007 æзтæ

    Дзырдуатон проект
    Суррейы кусджытæ саразынц арчийаг-уырыссаг-англисаг дзырдуат.

  17. 2006 аз

    Кириллон алфавит
    Саразгонд æрцыд ног фыссынады системæ авайраг бындурыл.

  18. 2006 аз

    МГУ-йы фæлгонцон куыст
    Экспедицийы архайджытæ æмбырд кæнынц материал цардæгас ныхасыл.

  19. 2007 азы май

    Лингвистон картæ
    Юрий Коряков саразы арчийаг ареалы картæ.

  20. 2007 аз

    Арчийаг-уырыссаг-англисаг дзырдуат
    Рауагъд нысангонд æрцыд Æвзагзонынады институты библиографийы.

  21. 2008 азы сентябрь

    Доклад Эссексы
    Чумакина, Корбетт æмæ Браун æвдисынц æвзаджы ахуырадон обзор.

  22. 2008 аз

    Тексттæ æмæ материалты мыхуыр
    Архипов, Даниэль, Кибрик æмæ Чумакина мыхуыр кæнынц арчийаг материалтæ.

  23. 2017 аз

    Динон сногдзинады иртасынад
    Бобровников Дагъистаны 25 азы фæлтæрдзинады тыххæй анализ кæны.

  24. 2021 азы 1 октябры

    Ныффысты рæстæг
    Уæрæсейы нымад æрцыд 1693 арчинаг, Дагъистаны 1677.

  25. Нырыккон документаци

    Дзырдуат змæстæй
    Бæлвырд сты дзурд, дзырдты формæтæ æмæ æвдисæнтæ.

  26. Нырыккон документаци

    Дзурдон тексттæ
    Нысангонд радзырдтæ æмæ сæм æрбафтыд æмæ æххæстгæнджыты тыххæй бæрæггæнæнтæ.

Хæринаг

  • Хинкал

    Къæбæрдзы хæлцадтæ лæвæрд цыдысты фыд, цыхт, къæбæрхъуымон продукттæ æмæ нурыкон приправæимæ. Адæмон сфæлдыстады хæдзары материалты банысангонд у майон варианттæ дæр, творогимæ.

  • Чъиритæ æмæ пельментæ

    Хæлцадтæм бафтыд цыд фыд, творог, айк æмæ сезонон кæрдæг. Хæдзарон рецепттæ иу æнæмæнг вариантмæ нæ æрхæссынц.

  • Къæбæрхъуымон продукттæ æмæ зымæгон æвæрдтæ

    Фыры цыхт, нафтæ, сыхаг фыд æмæ колбасæтæ баст сты фыййауон хæдзарадимæ æмæ хæрды сезонадзинадимæ.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Æхсæнад æмæ иумæйаг æххуыс

    Æмбырд аскъуыддзаг кодта иумæйаг хæдзарадон хъуыддæгтæ. Бинонтæ архайдтой чындзæхсæвы, зындзы æмæ æхсæнадон куыстыты сарæзты. Историон нормæтæ хъæуы хицæн кæнын нырыккон бартæй.

  • Кунахад æмæ рынок

    Къумухмæ фæндагыл арчийнаг бинонтæ æрлæууыдысты зонгæтыл лакъаг хъæуты. Фидар бастдзинæдтæ дардтой базарад æмæ æмхæстæй уазæгуарзондзинад.

Уæлæдарæс

Нæлгоймæгтæ дардтой бешмет, чырыкъу, папах æмæ фысджын дарæс. Сылгоймæгтæ: къаба-хæдон, хæлаф, рон, чухта æмæ бамбæрзæн. Хуымæтæджы уыдысты сæры æрмæджытæ.

Кафт

  • Лезгинкæ

    Культурæйы æрмæстдзурæджы нымад у куыд зындгонд кафт. Ном иу кæны Кавказы æмбæлгæ формæтæ æмæ нæ нысан кæны æрмæст арчийаг равзæрд.

Музыкæ

Справочник дзырдæуы зурнæ, кумуз, гармонь æмæ барабаны тыххæй. Музыкалон æвзарæн баст у авайраг æмæ лакъаг традицитимæ, хæдзарон æххæстгæнæн формæтæ хъахъхъæнынц.
Зонадон коллекцийы мыхуыргонд æрцыд Патиматтай Магомедовайы импровизацион зæрдæхæларгæнæн кæуын. Æвдисæг æмæ ныффысты уавæртæ нысангонд сты; текстæн йæ анализ æрхаст æрцыд.

Куыстытæ

  • Хъуымац къадын

    Кодтой сукно, стъирфаг паластæ æмæ хъуымац хъуын бати. Материалтæ æмæ техникæ баст сты бынатон фысгæдзинадимæ.

  • Хъæд къадын

    Аив кодтой хæдзарон дзаумæттæ æмæ хæдзарадон предметтæ. Геометрикон орнаментикæ иумæ кодта хæдзарон производствæйы практикон хæстæтимæ.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Арчиб æмæ йæ цæрæнбынæттæ

    Бæрзонд хохы цæрæнбынæттæ æввахс æрбынат сты Хатары æмæ йæ фæрсагдæтты дæргъы. Сæ алыварс сты хохы хизæнтæ æмæ къæдзæхджын къуылдмæтæ.

  • Ареалы картæ

    Юрий Коряковы 2007 азы картæ æвдисы арчийаг цæрæнбынæттæ авайраг æмæ лакъаг æвзаджы ареалты ’хсæн. Уый у йæ рæстæджы лингвистон картæ, нæ нырыккон кадастр.

Нæмттæ: пайдагæнынæн æвдисæнтæ

Лæггæнæгтæ

    Сылгоймæгтæ

      Адæм æмæ культурон мысинæг

      • Æвзаджы хæссджытæ æмæ æмбырдгæнджытæ

        Булбул Мусаева нысангонд æрцыд МГУ-йы проекты сæйраг консультантæй. Документаци у æвзаджы хæссджытæ æмæ иртасджыты иумæйаг куыст.

      • Дзургæ текстты æххæстгæнджытæ

        Патиматтай Магомедова, Якуб Магомедов æмæ Бутта Зиявдинов æвдыст сты Суррейы коллекцийы. Сæ ныффыстытæ хъахъхъæнынц индивидуалон ныхас æмæ мысынад.

      • Арчийаг æвзаджы иртасджытæ

        А. Е. Кибрик, С. В. Кодзасов, А. В. Архипов, М. А. Даниэль æмæ сæ коллегæтæ архайдтой документацийы. Ацы нысан æвдисын нæ нысан кæны зонадон кусджыты арчийаг националондзинад.

      Медиа

      Фотоальбом

      Арчийаг æвзаг æмæ хъæутæ: Ю. Б. Коряковы лингвистон картæ, 2007 азы май. CC BY-SA 2.5 Generic; PNG-йы конверси WebP-мæ.Ю. Б. Коряков · 2007 · CC BY-SA 2.5 Generic · конверси WebP-мæ · CC BY-SA 2.5 Generic; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5/; Yuri Koryakov, May 2007; PNG converted to WebPФотографи

      Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.