Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Шаитли хъæу цъæх хохы комы цæугæдоны был, Asharitdag-ы документалон фотографи
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Цезæгтæ (дидойæгтæ)

Цезæгтæ

Цезтæ, кæнæ дидойæгтæ: Ныгуылæн Дагъистаны æхсæнадты истори, æвзаг, æрцард æмæ культурæ. Раздæры динтæ, чырыстон æндав æмæ пысылмон дины æввахсæй æввахсæмæ парахатдзинад, æнæхъæн хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:Дагъистан
Шаитли · Asharitdag, 2016 · CC BY-SA 4.0

Æвзаг

Цезаг (дидойаг) æвзаг

Бинонтæ

Нахско-дагъистайнаг мыггаг · цезаг къабаз

Нымæц

14 881 Уæрæсейы нымдтой дидойаг хæстæгдзинад (2021)

Истори

Цезæгтæ æмæ дидойæгтæ. Уыдон сты Ныгуылæн Дагъистаны иу адæмы нæмттæ. Хином арæзт у «цезæгтæ» формæйæ; «дидойæгтæ» ном æрæджы æрæвæрд æрцыд зонадон литературæйы. Историон Дидойы бæстæ æвæдза материалты исгæйæ уæрæхдæр нысаниуæгæй хайджын уыд.
Хæдбар адæм æмæ æрвадиу æвзæгтæ. Цезаг къордмæ хауынц цезаг, гинухаг, хваршинаг, бежтинаг æмæ гунзибаг æвзæгтæ. Сæ дзурджыты æппæт дæр æнæмæнгæй цезæгтæ-дидойæгтæ нæ хонынц.
Хохы райгуырæн бæстæ. Сæйраг историон ареал баст у Цунтайы районы бæрзонд хæхтæ, цæугæдæтты сæрвæттæ æмæ Гуырдзыстонмæ ацæуæн фæндæгттæ. Зæххы куыст æххæст кодта сæйрагдæр фосдарды.
Æхсæнадтæ æмæ цæдистæ. Дидойаг æхсæнадтæ хæдбарæй хъахъхъæдтой хъæуы хиуынаффæ æмæ иумæйаг хъуыддæгты тыххæй баиу кодтой. Ахæм цæдисы истори хицæн у нырыккон административон районы историæй.
Кавказы хæст. 1840-æм азты райдайæны цезаг æхсæнадтæ бацыдысты Шамилы змæлдмæ. Уæрæсейаг хицауиуæг куы æрæвæрд æрцыд, уæд ивтой зылды бадзырд æмæ бынатон администрацийы системæ.
Культурæйы иртасæн. А. К. Сержпутовскийы 1910 азы экспедици хъахъхъæдта цæрæнбынæттæ, дарæс, куыстытæ æмæ бынатон адæмы тыххæй æвдыстытæ æмæ къамтæ. Уыцы материалтæ фадат дæттынц бетон хъæутæ æмæ дугтæ абарæн.
Административон район. Цунтайы район арæзт æрцыд 1930 азы 25 декабры, æрæгъуыд æрцыд 1944 азы æмæ сног æрцыд 1955 азы. Уыцы датæтæ хауынц территорийы хицауиуæгмæ.
2021 азы сфыст. Уæрæсейы нымад æрцыд 14 881 адæймаг, кæцы бацамыдта дидойаг хæслæвæрд, уыдонæй 14 770 Дагъистаны. Росстаты таблицæйы дидойæгтæ хауынц авайраг категорийы; авайраг иумæйаг нымæцмæ сæ ногæй бафтауын дæтдзæн дывæр нымæц.

Æрцæуын æмæ бынаты æхсæнадтæ

Хохы æхсæнæдтæ. Кидеро, Асах, Мокок, Шаитли æмæ æндæр хъæутæ сæ бынатон дзурдтæ хъахъхъæнынц. Диалектты арæнтæ æмæ административон дихдзинад иумæ нæ æмбæлынц. Æвзæгты къорд. Гинухæгтæ, хваршинæгтæ, бежтинæгтæ æмæ гунзибæгтæ сæхи æвзæгтæй дзурынц. Дидо номы историон æрбахæстдзинад уыцы хицæндзинæдтæ нæ фехалы. Алыгъд æмæ диаспорæ. Цезаг дзурд ма Дагъистаны быдыры, Гуырдзыстоны Тивийы æмæ Турчы æхсæнæдты дæр ис. Адæмы географи хохы йæдзауæй фæлгъуыддæр у.

Æвзаг

Цезаг, кæнæ дидойаг, у цезаг къабазы хæдбар æвзаг, кæцы хауы нахско-дагъистайнаг мыггагмæ. Уый нæу авайраг æвзаджы диалект. «Цунтайаг» ном дæр æмбæлы лингвистон литературæйы.
РАН-ы ресурсы хицæн æрцыдысты цезаг æмæ сагадинаг диалекттæ; фыццаджы мидæг ныффыст æрцыдысты асахаг, кидиринаг, шаитлинаг, шапихаг æмæ элбокаг дзурдтæ. Иртасджыты диалектты дихы схемæтæ хицæн кæнынц.
Иумæйаг официалон æвзаг æмæ фидар литературон нормæ нырма нæй. Публикацитæ пайда кæнынц кириллон бындурæй, цезаг ныхасы хицæндзинæдты равдисгæйæ. Бинонты ’хсæн ныхас æмæ бынатон дзурдтæ ахсджиаг роль хæссынц.
Аннотацигонд корпусы ис тексттæ, кæцытæ æмбырд кодтой А. К. Абдулаев æмæ И. К. Абдуллаев æмæ рацыдысты 2010 азы. Электронон верси æфтыдта морфемон нысан æмæ англисаг тæлмацтæ.
Нырыккон лингвисттæ иртасынц падежтæ, бадзырд æмæ хъæуæг хъуыддæгтæ. Мария Полинскаяйы 2015 азы куыст анализы кæны æндæр адæймаджы ныхас равдисыны æмæ номдарты миниуджыты цезаг дæлхъуыддæгты.

Дин æмæ динты истори

Рангон æмбарындзинæдтæ. Сæ иртасынц фольклор, лексикæ, этнографион цæстæнгас æмæ зæронд ныффыстыты фæрцы. Реконструкци нæ аразы æххæст рагон диндзард. ЦӀоб æмæ Бечед. Иртасджытæ ацы нæмттæ æвдисынц раздæры хуыцæутты ’хсæн. ЦӀобы кад кæнын баст уыд урс дуртимæ æмæ лæвæрттимæ. Хæхтæ æмæ удтæ. Будалабитыл хъуыды кодтой куыд хæхтæ æмæ лæгæтты цæрджытыл. Боныхъæды æгъдæутты раздæры æмбарындзинæдтæ рæстæгмæ мусульмайнаг куывдтимæ баиу кодтой. Чырыстон тæваг. Лугуев æмæ Магомедов йæ баст кæнынц Гуырдзыйæ Астæуккаг æнусты миссионерон архайдимæ. Автортæ нысан кæнынц, æмæ йæ парахат кæнын æххæст нæ уыд æмæ раздæры культтæ даргъ рæстæг хъахъхъæдтой. Исламимæ райдайæн контакттæ. Академион очерк процесси райдайæн XV æнусмæ афоны. Уый нæу æппæт цезойнаг хъæутæ иумæйагæй чи ссис, уыцы датæ. XVII–XVIII æнустæ. Лугуев æмæ Магомедов исламизацийы фидардзинад баст кæнынц Хунзах æмæ Гидатлы Гуырдзыйы хицауттимæ арæнгæрон æхсæнæдты тыххæй æрхæццæйимæ. Политикон æмæ динон тæваг иумæ райстой. Æнæиумæйаг динмæ æрвитын. Мыхуыргонд таурæгътæ Асах æмæ Акдийы тыххæй радзырдтой дурджын сыгъдæгдзинæдты кадгæнджытæ мусульмантимæ XIX æнусы кæй æрхæццæ сты, уый тыххæй. Уыдон сты бынатон æвдисæйнæгтæ. Ислам куыд фидар кодта. Мæзджыттæ, динон ахуыр, кадитæ æмæ æхсæнæдты ’хсæн бастдзинæдтæ ног дин æхсæнадон цардмæ бахастой. Бынатон нормæтæ æмæ æгъдæуттæ фæстæдæр ивтой. Суннитон традици. РАН-ы нырыккон уагъдон цезойнаг диндарджыты характеристикæ кæны куыд мусульмантæ-сунниттæ. Иуæй-иу адæймæгты уырнындзинæдтæ æмæ динон æвæрццагдзинад хицæн кæнынц. Сыгъдæгдзинæдтæ æмæ зияраттæ. Кидеройы ныффыст æрцыд Ахмед-Дибиры зиярат. Йæ тыххæй таурæгъты мусульмайнаг сыгъдæгдзинад баст у бынатон боныхъæды тыххæй æмбарындзинæдтимæ. Арт æмæ Игби. Историон ныффыстытæ бæрæгбоны баст кæнынц зымæгон календаримæ, артӕмӕ иумӕйаг фынг. Сезонаг бӕрӕгбон хъуамӕ хицӕн кӕна исламы мӕйаг календарейӕ. Советон бӕрӕнттӕ. Паддзахадон политикӕ ивта динӕвӕрдӕнты ӕмӕ ахуырады фадӕттӕ. Хӕдзарон формӕты практикӕтӕ лӕвӕрд цыдысты динмӕ иумӕйаг ӕвӕрдӕнты уавӕры. XX ӕнусы кӕронмӕ сӕрӕй райрӕзынд. Сӕрӕй райтынг сты ӕхсӕнадон динӕвӕрдӕнтӕ ӕмӕ ахуырад. Дагъистаны ацы процесс ӕмбарын кодта традицитӕ ӕмӕ бынатон бӕрӕгбӕттӕ хъӕуыны тыххӕй дискусситӕй. Историон фольклор абон. Дзурдтӕ удтӕ, урс дуртӕ ӕмӕ бӕстӕдзарды тӕлмӕттӕ тыххӕй нӕ нысан кӕнынц, ӕмӕ иухуызон уырнындзинад ис ӕппӕт нырыккон цезтӕн. Сӕ нысаниуӕг хицӕн кӕны хъӕуттӕ ӕмӕ фӕлтӕртӕм гӕсгӕ.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Цезаг (дидойаг) у цезаг къабазы хæдбар æвзаг.
  • Цезаг къордмæ хауынц фондз æрвадиу æвзаджы.

Æрцард æмæ нымæц

  • 2021 азы сфыст: Уæрæсе 14 881 дидойаг; Дагъистан 14 770. Уыдон нымад сты авайраг категорийы мидæг.

Культурæ æмæ цард

  • XX æнусы райдайæны Кидеройы къуымæн йæ хъæдгæрзтæ æвæрд æрцыд РЭМ-ы 1896-116 номыры бын.

Истори

  • Цунтайы район арæзт æрцыд 1930 азы 25 декабры.
  • Иртасæнтæ XIX æнусы дзырдтой раздæры культты бынатон æвæрддзинады тыххæй.

Æнæхъæн хронологи

  1. Исламы размæйы бын

    Дуртæ, хæхтæ æмæ раздæры хуыцæуттæ
    Реставрацигонд цæуы фæстæдæр ныффыстытæ æмæ фæлгонцон фыстыты бындурыл.

  2. Астæуккаг æнустæ

    Гуырдзыстойнаг чырыстон æндараст
    Иртасджытæ нысан кæнынц йæ æнæхъæнæй æрхастдзинад.

  3. XV æнус

    Исламы ’рбацыды райдайæнон къæпхæн академикон очерчы
    Дзурд цæуы даргъ процессы райдайæны тыххæй.

  4. XVII æнусы кæрон–XVIII æнусы райдайæн

    Исламы ’рбацыды фидардзинад
    Соседон центрты политикон æндараст баст у динон ивдтытимæ.

  5. XVIII æнус

    Хъæууон æхсæнæдты цæдистæ
    Æхсæнæдтæ хæдзар кæнынц бынæттон хицауады формæтæ.

  6. XIX æнус

    Раздæры культты хæдзардзинад
    Асах æмæ Акдийы таурæгътæ ныффыссынц дурджын святыньтæй фæкæсыны ныхмæлæууыд.

  7. 1840-æм азты райдайæн

    Шамилы змæлды архайд
    Ивынц бынæттон æхсæнæдты хæстон æмæ политикон уавæр.

  8. XIX æнусы дыккаг æмбис

    Зылды администраци
    Цезаг хъæутæ бацыдысты Дагъистаны ног хицауады системæмæ.

  9. XIX æнусы кæрон–XX æнусы райдиан

    Хоххон царды документ кæнын
    Балцыдджытæ æмæ этнографтæ ныффыссынц хæдзарад æмæ культурæ.

  10. 1910 аз

    Сержпутовскийы экспедици
    Æмбырд кæнынц иумæйагдзаутæ, фотографитæ æмæ фæлгонцон фыстытæ.

  11. 1917 аз

    Хоххон Дагъистаны балцы тыххæй мыхуыр
    Рауад Сержпутовскийы куыст этнографион цæстæнгасимæ.

  12. 1926–1927 азтæ

    К. П. Данилинайы куыст
    Æмбырдгонд æрцыдысты материалтæ дарæс, цæрæнбынат, хæринаг æмæ церемонитæты тыххæй.

  13. 1930 азы 25 декабры

    Цунтинский район араздыст
    Цумадинский районы территорийы хайы сæрмагондæй саразтæн.

  14. 1936 аз

    Звукон системæ иртасæн
    И. В. Мегрелидзейы куыст мыхуыргонд æрцыд.

  15. 1940 аз

    Склоненийы ныффыст
    Мегрелидзе дидойаг склоненийы иртасæн мыхуыр кæны.

  16. 1944 азы 7 июны

    Районы аиуварс кæнын
    Территори Цумадинский районмæ радтæн.

  17. Советон период

    Дингæнæндæттыл арæнтæ
    Ахуыры æмæ æхсæнадон динон царды уавæртæ ивынц.

  18. 1955 азы 15 октябры

    Районы сæнæфсис кæнын
    Ногæй саразтæн Цунтинский район, йæ центр Бежтæйы.

  19. 1959 аз

    Е. А. Бокаревы чиныг
    Мыхуыргонд æрцыд куыст «Дагъистаны цезаг (дидойаг) æвзæгтæ».

  20. 1963 аз

    Æвзаджы æмбарынгæнæн ныффыст
    Д. С. Имнайшвилийы куыст дидойаг, гинухаг æмæ хваршинаг æвзæгтыл мыхуыргонд æрцыд.

  21. 1963 азы 1 февралы

    Хъæуты район
    Административон статус ивын.

  22. 1965 азы 12 январы

    Районмæ фæивын
    Æввахсдæр административон реформæ фæци.

  23. 1980-æм азты кæрон–1990-æм азтæ

    Диндзардзинады райрæзт
    Æхсæнæдты æнæсæрмагонд архайд æмæ динон ахуыр айтынгдæр кæнынц.

  24. 1990-æм азтæ

    Фысгæ публикациты рæзт
    Кириллон бындурыл литературон материалтæ равзæрынц.

  25. 1999 аз

    Цезаг-уырыссаг дзырдуат
    М. Ш. Халиловы дзырдуат мыхуыргонд æрцыд.

  26. 2000 аз

    Историкон-этнографион монографи
    Лугуев æмæ Магомедовы иртасæн мыхуыргонд æрцыд.

  27. 2010 аз

    Цезаг фольклоры рауагъд
    А. К. Абдулаев æмæ И. К. Абдуллаевы тексттæ мыхуыргонд æрцыдысты.

  28. 2015 аз

    Хъæндæр хъуыдыйæдты иртасæн
    Мария Полинскаяйы куыст мыхуыргонд æрцыд.

  29. 2016 аз

    Мифологи æмæ ислам
    Сефербеков æмæ Магомедов цезаг диндзаутæ иртасгæйæ мыхуыр кæнынц.

  30. 2016 азы 9 июны

    Шаитлийы документалон фотографи
    Asharitdag-ы ныв фарсыл арæзт æрцыд.

  31. 2021 азы 1 октябры

    Ныффысты рæстæг
    Уырысы 14 881 дидойаг æмæ Дагъистаны 14 770 дидойаджы нымæцгонд æрцыдысты.

  32. 2023 аз

    Æвзæгты хъахъхъæнынады иртасæн
    З. М. Халилова Lingforum-ы цезаг къорд афæлгæсы.

  33. 2024 аз

    Музейы фотоальбомы рауагъд
    РЭМ 1910 азы экспедицион фотографитæ равдисы.

Хæринаг

  • Хинкал

    Историон æрфыстыты йæ арæзтой алыхуызон ссадæй, æй лæвæрдтой бульон, фыд æмæ спецдæттимæ. Тесты формæтæ æмæ лæвæрды фæрæзтæ хицæн кодтой.

  • Æмбæрзтимæ хæринæгтæ

    Бынæттон нæмттимæ хинкалайы фыст æрцыдысты фыд, пысыраджы æмæ цыхтимæ конд продукттæ, курзейæ хæстæг. Уыдон сты иу хæринагдон традицийы фыстытæ.

  • Æхсырæй конд продукттæ æмæ кафт

    Æхсыр, цыхт, нæлхæ, чъиритæ, каштæ æмæ рæгътæ фистæгдарæг æмæ зæххкусæг хæдзарадимæ баст сты. Бинонты кухни ивта базарадон ахæстытимæ.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Æххуыс кæрæдзийæн

    Æфсымæртæ æмæ сыхæгтæн æххуыс уæлдай ахсджиаг у хæдзарадон куыстыты æмæ æрдзон æнæхъæнæй. Историон ныффыстытæ бæлвырд кæнынц æххуысы бæрц æмæ æфсымæрады къæпхæны ’хсæн бастдзинад.

  • Игби æмæ хуызисæвæрджытæ

    Бæрæгбоны бынæттон вариантты архайынц лæппутæ бирæгъты костюмтæ æмæ маскæтимæ. Бæрæгбон баиу кæны коллективон хъæзтытæ, музыкæ æмæ хъæууон æмбарад.

  • Зымæгон арт

    М. К. Мусаева ныффыссы февралы райдайæны арттæ, хороводтæ æмæ арты хъæзтытæ. Уый у ивгъуыд амæлы этнографион ныффыст, нæ та церемони æвдисыны инструкци.

Уæлæдарæс

Сылгоймаджы дарæсæн уыдысты къабатæ-хæдонтæ, хæлафтæ, сæрдарæстæ æмæ сæртыхтæ, нæлгоймаджы та хæдон, бешмет, черкескæ æмæ фысбынтæ. Афæдз, карыст æмæ фæрæзтæ аудысты иумæйаг комплектыл. Зæронд дарæс нæ уыд иухуызон æппæт хъæуты дæр.
1910 азы музейон фотографитæ хæдзар кæнынц дидойаг хъæуты цæрджыты дарæсы конкретон варианттæ. Снимктæ хъæуы кæсын иумæ сæвæрæны бынат æмæ рæстæгимæ.

Кафт

  • Бæрæгбонон хоровод

    Арты алывæрсты хороводтæ Игбийы историон ныффыстыты ’рцыдысты. Кафт баст у коллективон календарон архайдæй.

  • Хуызисæвæрджытæ æмæ сценикон æххæстгæнæн

    Масктæ, змæлдтæ æмæ музыкæ аразынц бæрæгбонон равдыст. Ансамблы нырыккон программæ фæнды хъæууон формæтæ аразын.

Музыкæ

Адæмон сфæлдыстады хæдзары материалтæ ныффыссынц ансамблтæ «Дидо» æмæ «Цези», цезаг æмæ авайраг зарджыты æххæстгæнæн, пандур æмæ зурнæйы аразын. Уыдон сты бынæттон музыкалон æмбырды æвдисæнтæ.
Дзурон культурæйы ис аргъæуттæ æмæ æндæр радзырдтæ. Цезаг текстты корпус ратты астæу кæсын сæ тæлмацæй æмæ иртасын æххæстгæнджыты æвзагон хицæндзинæдтæ.

Куыстытæ

  • Къуымбил æвзарын

    Кидеройæ XX æнусы райдайæны къуымбил хæдзар кæнынц Уæрæсейы этнографион музейы. Дзæгъæлдзау æмæ хъуымацон хæлттæ документ кæнынц хæдзарон куыст хъуымацыл.

  • Хъуымац, дзæгъæл æмæ дур

    Хæдзарон промыслтæ æххуыс кодтой дарæс, мигæнæнтæ æмæ аразынæн. Сæ формæтæ баст сты хоххон хæдзарады æввахсдæр материалтимæ.

  • Цæрæнбынат æмæ хæдзарадон амаддзагтæ

    Сержпутовскийы фотоальбом æвдисы хæдзæрттæ, сарайтæ, амбæртæ æмæ æргъæвдтæ, ратты ахуыр кæнын аразыны фæрæзтæ конкретон хъæуты.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Кидеро

    Бынæттон æхсæнæдты историон центр. Йæ цæрджытæ æмæ иумæйагдзаутæ æвдыст сты XX æнусы райдайæны музейон коллекциты.

  • Шаитли

    Цезаг хъæу, йæхи дзурæг æвзагимæ. Документон фотографи æвдисы йæ амаддзаг æмæ хоххон дæлвæз 2016 азы июны.

  • Асах æмæ Акди

    Хъæутæ, кæдонимæ баст сты урс дурты æмæ диндзарды ивдтыты тыххæй мыхуыргонд таурæгътæ.

  • Тиви æмæ хоххон æмбырды æдде æхсæнæдтæ

    РАН-ы ресурс нысан кæны цезаг дзурд Тивийы Гуырдзыстоны, стæй Дагъистаны æрцæуæг хъæуты æмæ диаспорæйы.

Нæмттæ: пайдагæнынæн æвдисæнтæ

Лæггæнæгтæ

    Сылгоймæгтæ

      Адæм æмæ культурон мысинæг

      • А. К. Сержпутовский

        Этнограф, йæ 1910 азы экспедици хæдзар кодта дидойæгты культурæйы ныффыстытæ, иумæйагдзаутæ æмæ фотографитæ.

      • С. А. Лугуев æмæ Д. М. Магомедов

        Дидойæгты историон-этнографион иртасыны автортæ, кæцы бындур æвæрд æрцыд фыст æмæ фæлгонцон материалтыл.

      • А. К. Абдулаев æмæ И. К. Абдуллаев

        Цезаг фольклорон текстты æмбырдгæнджытæ, кæдон бацыдысты 2010 азы рауагъд æмæ аннотацигонд электронон корпусмæ.

      • М. Ш. Халилов

        1999 азы цезаг-уырыссаг дзырдуаты саразæг, кæцыйæ пайда кæнынц æвзаг ахуыры.

      Медиа

      Фотоальбом

      Шаитли хъæу, Цунтинæйы район. Asharitdag · 2016 азы 9 июны · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 InternationalAsharitdag · CC BY-SA 4.0 International · WebP-мæ конверси · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Asharitdag, 9 June 2016; converted to WebPФотографи

      Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.