Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Къубачи æмæ цъæх хохы къулты документалон уынд, Asħab-ы фотографи, 2022
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Къубачъæгтæ

Угъбуг · угъбугаг

Къубачъæгтæ: Къубачи æмæ Зирихгеран истор, æвзаг, ювелирон аивад, дзаумæттæ æмæ традицитæ. Райдиан дзырдтæ, Дербентимæ бастдзинæдтæ æмæ исламы æнæзондæй фидаркæнынад, æнæхъæн хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:Дагъистан
Къубачи · Asħab, 2022 · CC0

Æвзаг

Къубачийаг (къубачи-аштынаг)

Бинонтæ

Нахъ-дагъистаны бино · даргинаг къабаз

Нымæц

Æдæппæт нымæц хицæнæй нæ бæрæггонд æрцыд

Истори

Къубачи æмæ Зирихгеран. Къубачи у Дагъистаны аивадон дзаумæтты историон центр. М. М. Маммаев æй æмбæрсты кæны рагон Зирихгерантимæ, фыстæгтæ бынæттон цыртдзæвæнтæимæ бастгæнгæ; бынаты равзар æмæ датæтæ иртасджытæ æрхъуыды кодтой.
Бынæттон уидæгтæ æмæ æддаг бастдзинæдтæ. Верситæ цæрджыты æмæ аивады æгас европæйаг кæнæ Æввахс Скæсæны равзæрды тыххæй нæ сты æвæрд факт. Маммаев бынæттон фæдондзинад бындур кæны, æрбацæуæг дзауты хайад æмæ аивадон амалты иумæйагдзинады руаджы.
Хъæуы хиуынаффæ. Чинейы советы равзæрстой æхсæнадон æмбырды æмæ уый тæрхон кодта тæрхон æмæ æххæстгæнæн хъуыддæгтæ. Батиртейы дружинæ хъахъхъæдта хъæу æмæ æхсæнадон зæххытæ; йæ арæзты тыххæй æвдисæйнæгтæ æмæ таурæгътæ иумæ вæййынц.
Дзауты экономикæ. Дзаутæ хицæн операцитыл специализаци кодтой. Къубачийæгтæ сыхаг адæмтимæ архайдтой: Амузги лæвæрдта кард, Харбук аразта дзауы стволтæ. Æххæст продукт уыдæй бирæ специалистты куысты фæстиуæг.
Артел æмæ комбинат. 1924 азы сарæзтæуыд коллективон артел, 1960 азы йæ фæивтой аивадон комбинатмæ. Советон производство иумæ кодта серион дзаумæттæ æмæ уникалон авторон куыстытæ.
Ныффыст æмæ хиравзард. 2021 азы Росстат хицæнæй нымадта 559 къубачийагы Уæрæсейы, уыдонæй 500 Дагъистаны. Рæнхъ бахаст æрцыд даргийнаг категоримæ. Уый нæ у æхсæнады æххæст нымæц, бирæ минæвæрттæ йæхи ныффыссынц даргийнагæй.

Æрцæуын æмæ бынаты æхсæнадтæ

Кубачи æмæ диаспорæ. Историон зæрдæ Дахадаевойы районы ис. Ашты, Дирбаг æмæ Сулевкент. Сæ дзырд кубачийаг æвзагимæ иумæ æркæсгæ вæййы, фæлæ бынатон æхсæнадтæ автоматикон æгъдауæй иу этникон къордмæ баиу кæнын нæ хъæуы. Æвзаг, равзæрд æмæ хинымæр хицæн кæнынц.

Æвзаг

Къубачийаг æвзаг хауы нахско-дагъистайнаг мыггаджы даргийнаг къалиуы. Нырыккон классификациты хицæн кæнынц къубачи-аштынаг æвзаг; традицион ном «къубачийаг диалект» дæр æмбæлы литературæйы.
РАН-ы ресурс хицæн кæны æцæг къубачийаг, аштынаг æмæ сулевкентаг дзурдтæ. Æвзагон иумæйагдзинад нæ нысан кæны иухуызон этникон хиравзард: аштынæгтæ æмæ сулевкентæгтæн ис сæхи бынæттон хицæндзинæдтæ.
Æвзаджы бинонты ’хсæн лæвæрд баззайы, фæлæ РАН-ы ресурс нысан кæны æвзагон змæсты райдайæн. Уырыссаг æвзаг æмбæлы ахуырады æмæ æхсæнадты ’хсæн коммуникацийы; фыст практикæтæ хицæн кæнын хъæуы иу скъолайон литературон нормæйæ.
Зонадон библиографимæ хауы А. А. Магометовы 1963 азы грамматикæ, Ф. О. Абакаровайы 1996 азы фольклоры иртасæн æмæ 2002 азы уырыссаг-къубачийаг дзурæг. Публикацитæ æххуыс кæнынц цæрæн ныхасы æмæ бынæттон текстты хъахъхъæнынæн.

Дин æмæ динты истори

Нырыккон дин. Уырнынджын къубачийæгтæ традиционæй хæссынц суннитаг пысылмон дин. Хиуæлдай уырнындзинæдтæ æмæ динон æвæрд хицæн вæййынц. Райдайæн уырнындзинæдтæ. Историон æвдисæйнæгтæ ныффыссынц боныгъæды æгъдæуттæ, бæлæсты кад кæнын, хъахъхъæнæнтæ æмæ худы цæстæй хъахъхъæнын. Ацы æвдисæйнæгтæ хауынц хицæн дугтæм æмæ нæ равдисынц æппæт нырыккон цæрджыты цæстæнгас. Зороастризмы тæваг. Маммаев баст кæны рагон авторты Зирихгераны ныгæныны æгъдæутты тыххæй хабæрттæ зороастризмы традици æмæ Иранимæ бастдзинадимæ. Уый у материалты историон æмбарынад, нæ баззайæг бынæттон дин. Чырыстон динмæ хаст æвдисæйнæгтæ. Академион очерк æй кæцыдæр æрхаста зæрдæмæ, зæрдæрагон хабæрттæ æмæ таурæгътæм гæсгæ. Динты масштаб æмæ кæрæдзимæ ахаст нæ бæззынц æвæрд рагон уырнындзинæдты æххæст ныффыстæй. Дербенты рол. Базарадон, политикон æмæ культурæйон бастдзинæдтæ бастой Къубачи пысылмон ахуырады центртæй иуимæ. Дины лæвæрд цыд нæ æрмæст хæстон балцыты руаджы. 1126 азы балц. Ал-Гарнатийы радзырдмæ гæсгæ Дербенты эмир фæнд кодта Зирихгераны цæрджыты пысылмон динмæ сразы кæнын æмæ хъалон фидын. Æнæауæн балцы тыххæй радзырд дæр ис диссагон мотивтæ. XII æнусы ахуыр. Маммаев хъус æрдары зирихгерайнæгты Дербенты шафиитаг бардзырды ахуырмæ, кæцы ныффыста ал-Гарнати. Уый нысан кæны цæрджыты хайы райдайæн пысылмон бастдзинæдтæ. XIII–XIV æнусты ’хсæн. Маммаевых иртастыты ацы дугмæ баст у Къубачийы пысылмон дины фидардзинад. Райдайæн контакттæ æмæ фæстæдæр уидæгтæ исты нæ хъæуы иу бонмæ æрбафтыдæй æрæвæрын. Кварталты хицæндзинад. Таурæгъ дзуры, уæллаг квартал пысылмон дин райста дæллагæй авд азы фæстæдæр. Символон нымæц æмæ дзурдæй лæвæрд нæ бар кæнынц радзырдæй æвæрд календарон ныффыст скæнын. Фыстæмæ XIV æнусы. Бидахъ хуппейы ингæны стелæ датæгонд у хиджрæйы 783 азы, кæнæ 1381/82 азы. Куфиаг фыстæгтæ æмæ декораци сты пысылмон культурæйы бæстон æвдисæйнæгтæ. Динон ахуыр. Мектеб æмæ медресе ахуыр кодтой араббаг фыссынад, Къуран æмæ шариаты бындуртæ. Ахуырдзинад æмæ бынæттон фыст практикæтæ хъахъхъæдтой динон царды фæдондзинад. Нымæцтæ, зæрдæдарæн æмæ æгъдæуттæ. Авд æмæ дыууиссæдз æмбæлынц фольклоры, чындзы æмæ хойраджы æгъдæутты. Сæ иртасæн равдисы историон культурæйон къæпхæнты иумæйагдзинад, нæ иу ивгъуыд нæкæнгæ уырнындзинæдты системæйы æвæрд. Советон бæрæггæнæнтæ. Политикæ динон уагдæттæм æввахс ивыдта æхсæнадон ахуыр æмæ практикæ. Дины бинонты ’хсæн лæвæрд адарддæр кодта æндæр уавæрты; уый у æппæтдагъистайнаг контекст. XX æнусы кæрон æмæ нырыккон дуг. Æхсæнадтæ æмæ ахуырады раныгуылд æмвæзад уыд традициты тыххæй дискусситимæ. Бобровниковы иртасæн æвдисы регионалон процессытæ, нæ алы къубачийаг бинонты иухуызон биографи.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Къубачийаг уыди нахско-дагъистайнаг мыггаджы даргийнаг къалиуы.

Æрцард æмæ нымæц

  • Ныффыстыты нысантæ æмæ æвзагдзæсгуты аргъæвдтæ хицæн нысæнттæм хауынц.

Культурæ æмæ цард

  • 1958 азы Абдуллæ Абдурахмановы къуту лæууы РЭМ-ы, № 7115-1.
  • Манабæ Магомедовайы хъусдарæн датæгонд у 1965 азæй, РЭМ 7553-3/1.

Истори

  • Иртасгæ стелæтæй иу датæгонд у хиджрæйы 783 азы, кæнæ 1381/82 азы.

Æнæхъæн хронологи

  1. Раннæвзагъд

    Зирихгеран историон реконструкциты
    Локализаци æмæ рагон датировкæтæ дзырдтой фыст æмæ материалон материалтæй.

  2. Ислам бæлвырд кæнынæй размæ

    Зороастризмон тæваг
    Маммаев йæ баст кæны ирайнаг контакттимæ æмæ ныгæныны æгъдæутты тыххæй хабæрттимæ.

  3. VIII–XIII æнустæ

    Дербентимæ бастдзинæдтæ
    Райзынц базарадон, политикон æмæ диндзауæг контакттæ.

  4. 1126 аз

    Дербенты эмиры балц
    Ал-Гарнати радзырдта Зирихгераны дæлбар кæныны æнæуæнхъæлдзинады тыххæй.

  5. XII æнус

    Мусульмайнаг бардзырды ахуыр
    Зирихгерайнæгтæ архайынц Дербенты ахуырты.

  6. XIII–XV æнустæ

    Дурæй амайыны аивады райрæзт
    Хъахъхъæд æрцыдысты рельефтæ, архитектурон детальтæ æмæ зæппадзтæ.

  7. XIII æнусы кæрон–XIV æнусы райдиан

    Ислам бæлвырд кæнын
    Ахæм период хицæн кæны Маммаев; динмæ æрвитын нæ уыд иуахæмы.

  8. 1381/82 аз

    Датæгонд стелæ
    Иртаст цыртдзæвæнтæй иу йæхимæ дары 783 азы хиджрæйы датæ.

  9. Астæуккаг æнустæ æмæ фæстæдæр

    Чине æмæ Батирте
    Хиуыбардзинад æмæ æхсæнады хъахъхъæнынад æвдыст æрцыдысты историон-этнографион куыстыты.

  10. XIX æнус

    Дæснытæ æддагмæ
    Æддагмæ куыст æмæ аивæй байзæрдæг кæнын хъахъхъæнынц Къубачийы бастдзинæдтæ Кавказы сахартимæ æмæ æндæр регионтимæ.

  11. XIX æнусы дыккаг æмбис

    Зылды администраци
    Къубачи бахаст æрцыдысты Дагъистаны облæсты системæмæ.

  12. XIX æнусы кæрон–XX æнус

    Каз вышивкæйы ивдтытæ
    Сызгъæрингуыр сылгоймæгтæ ахуыр кæнынц ног хæлттæ æмæ аивадон æрæвæрдтæ.

  13. XX æнусы райдайæнмæ размæ

    Мектеб æмæ медресе
    Динхъомыладон скъолатæ араббаг грамотæ æмæ пысылмон зонындзинæдтæ дзы лæвæрдтой.

  14. 1908 аз

    Саид Магомедовы архайды ног къахдзæф
    Цæсты рынчынæй аххосæй дзæбæхгæнæг раивта зæронддзаумæттæй базармæ.

  15. 1924 аз

    Артелæ саразын
    Коллективон авгъæргæнæн производство райдайы.

  16. 1927 аз

    Фæстаг ныффыст «шахы равдыст»
    Ацы датæйы музейон альбом радзырдта историон материалты бындуыл.

  17. 1930-æм азтæ

    Артелæйы куысты стабилизаци
    Заказтæ æмæ æвзæрдты ног формæтæ фæхуыздæр вæййынц.

  18. 1949 аз

    Е. М. Шиллингы чиныг
    Мыхуырæй рацыд «Кубачинцы и их культура».

  19. 1958 аз

    Абдулла Абдурахмановы къуту
    Куыстыгæрзтæ РЭМ-ы 7115-1 номыры бын хизынц.

  20. 1960 аз

    Аивадон комбинат
    Артелæ аивадон дзаумæтты предприятемæ фæивта.

  21. 1963 аз

    Кубачийаг æвзаджы грамматикæ
    Мыхуырæй рацыд А. А. Магометовы куыст.

  22. 1965 аз

    Манабæ Магомедовайы хъусдарæг
    Авторы куыст РЭМ-ы коллекцийы документгонд æрцыд.

  23. XX æнусы кæрон

    Диндзардзинады райрæзт
    Дагъистаны иумæйаг процесс общинæты архайды уавæртæ ивы.

  24. 1996 аз

    Фольклоры иртасæн
    Ф. О. Абакарова мыхуыр кæны тексттæ æмæ этнолокалон хицæндзинæдтæ.

  25. 2002 аз

    Уырыссаг-кубачийаг дзырдуат
    Мыхуырæй рацыд Ф. О. Абакаровайы рауагъд.

  26. 2006 аз

    Нымæцтæ æмæ æгъдæутты иртасæн
    Маммаев анализы кæны авд æмæ цыппары символикæ.

  27. 2016 аз

    Аивады историмæ ног иртасæнтæ
    Мыхуырæй рацыдысты Дербент æмæ кубачийаг традицийы равзæрды тыххæй куыстытæ.

  28. 2021 азы 1 октябры

    Ныффысты рæстæг
    Хицæн нымад æрцыдысты 559 кубачийаг Уæрæсейы æмæ 500 Дагъистаны; уый нæу æппæт æхсæнад.

  29. 2022 азы 5 июлы

    Кубачийы документалон фотографи
    Asħab-ы къам фæрстыл арæзт æрцыд.

  30. 2022 аз

    XIV æнусы дыууæ стелæйы иртасæн
    Маммаев æрбафтыд кæны надписьтæ, орнамент æмæ датæтæ.

  31. 2025 азы ноябрь–2026 азы февраль

    Иумæйаг музейон равдыст
    Æвдыст æрцыдысты РЭМ æмæ Дагъистаны Национ музейы коллекцитæ.

  32. 2026 азы май

    Музейон онлайн-публикацитæ
    РЭМ мыхуыр кæны дзæбæхгæнджыты хъæу æмæ традицион культурæйы тыххæй материалтæ.

Хæринаг

  • Хинкал

    Аразтой мæнæу æмæ нартхоры ссадæй; лæвæрдтой бульонизмæ, фыдимæ æмæ нуры цæххбаттимæ. Бинонты аразыны амалтæ хицæн уыдысты.

  • Чъиритæ æмæ дзармæгджын продукттæ

    Пахадтой фыд, къæбыла, айк, картоф, нас æмæ сезонджын кæрдæг. Продуктты иумæйагдзинад рæстæгмæ гæсгæ ивта.

  • Хъæрмæттæ æмæ æхсырджын хæринаг

    Историон æвдисæнты ис хъæдурджын, пырындзджын æмæ хъæбæрхъуыджын хъæрмæттæ, æхсырджын хъæрмæттæ, кашæ, цыхт æмæ къæбыла.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Æнæусгæдæг æвзонг адæмы цæдис

    Архайды хайад баст уыд фидардзинад, кæрæдзийæн æххуыс æмæ иумæйаг солидаронды ахуырадимæ. Музейы альбом ма ныффыссы «шахы равдыст», кæцы фæстаг хатт æвдыст æрцыд 1927 азы.

  • Бæрæг æмæ хæдзарон æмбырдтæ

    Пъалтæ æмæ аивадон дзаумæттæ бинонты фæлтæрдзинады ’хсæн архайдтой. Музейы ныффыстытæ равдыстой æрхуызгæнæн пъалты ролæ бæрæджы æмæ парадон уаты.

  • Дæсныйад радтытæ

    Хæдзарон уæймагазины куыст æмæ хистæрты ахуыр кæнын дзырдтой дæсныйад æмæ бинонты ’хсæн бастдзинад. Индивидуалон автордзинад иу кæнын кодта коллективон æххуыс æмæ специализациимæ.

Уæлæдарæс

Сызгъæрин костюмы зонгæ хай, каз æмбæрзæн, у даргъ урс къуымбил, кæцы æрцыд вышивкæйæ. Различнæ периодты пайда кодтой сызгъæрин æмæ хъуымацæн хæлттæ, прикреп, тамбур æмæ гладь. Варианттæ зависæй кары æмæ цауæй.
Историон нæлгоймаджы комплект æмбарын кодта хæдон, хæлаф, бешмет, черкескæ, папах æмæ рон. Парадон сызгъæрин дзаумæттæ æххæст кодтой украшенитæй; рагон комплекттæ нæ уыдысты алы цæрæджы бонвæрнон дарæс.

Кафт

  • Аскайла æмæ æфсæддон цæттæдзинад

    Батиртейы зонадон ныффыстыты ’хсæн æрцыдысты æфсæддон кафттæ. Сæ æмбарынад баст у æвзонг адæмы организацийы историимæ æмæ домæн кæны реконструкци æмæ нырыккон æххæстгæнæн хицæн кæнын.

  • Бæрæгбоны равдыст

    Музейы альбом ахстæуы æвзонг адæмы цæдисы костюмдзауæг архайдтыл. Сценæйы æрæвæрд нæ у æппæт историон æгъдæутты æвдисæн æвдисæн.

Музыкæ

Традицион музыкæ æмбарын кодта зарджытæ æмæ кафты мелодитæ. Культурон справочничы номхыгъд æрцыдысты зурнæ, барабан, чунгур æмæ гармонь. Бынатон зарыны лексикæ дæр баст у сызгъæрингуырты куыстимæ.
Ф. О. Абакаровайы æмбырдгонд «Къубачийы фольклор» æмбарын кодта бынатон тексттæ æмæ тæлмацтæ. Уый бар кæны ахуыр кæнын конкретон традицийы дзырд æмæ нывæзт.

Куыстытæ

  • Сызгъæрингуыры куыст

    Къубачийы дæснытæ пайда кæнынц гравировкæ, чернь, литьё, филигрань, эмаль æмæ æндæр техникæтæй. Иу предметæн гæнæн ис цалдæр специализацийы домæн.

  • Дурæй амайын

    Астæуккаг æнусты рельефтæ æмæ зæппадзтæ иу кæнынц нывтæ, зайæгойон орнамент æмæ араббаг эпиграфикæ. Хицæн цыртдзæвæнты автордзинад æмæ равзæрд иртасджытæ дзырдтой.

  • Абдулла Абдурахмановы къуту

    РЭМ 7115-1, 1958 аз: æвзист, æнæахадгæ металл æмæ бархат; документгонд æрцыдысты гравировкæ, чеканкæ, литьё, сызгъæринæвæрд æмæ æндæр операцитæ.

  • Манаба Магомедовайы куыст

    1965 азы хъусдарæг, РЭМ 7553-3/1, конд æвзист æмæ авгæй. Музей æвдисы авторы, датæ æмæ композицийы хицæндзинæдтæ сагдзыккуимæ.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Зæронд Къубачи

    Террасон арæзтад фæдыл цæуы хохы къулы рельефмæ. Зæронд кварталтæ æмæ ног арæзтад æвдисынц цæрæнбынаты истори йæ хицæн къахдзæфтимæ.

  • Бидахъ хуппе

    Историон мусульмайнаг уæлмæрддзæг хъахъхъæны аивдæр стелæтæ. Иртасджытæ æмхуызон кæнынц надпистæ, орнамент æмæ амайыны техникæ бæрæгбонты бæлвырд кæнынæн.

  • Музейы æмбырдтæ

    РЭМ æмæ Дагъистаны Национ музейы экспонаттæ бар кæнынц ахуыр кæнын предметтæ коллекцион документæнтимæ иумæ. 2025–2026 азты иумæйаг равдыст æвдисыд культурийы хицæн фарстæ.

Нæмттæ: пайдагæнынæн æвдисæнтæ

Лæггæнæгтæ

    Сылгоймæгтæ

      Адæм æмæ культурон мысинæг

      • Саид Магомедов

        Къубачийы дæсны, нывгæнæг æмæ антиквар, кæцы архайдта РЭМ-ы дагъистайнаг коллекциты сæвæрды. Йæ биографи фæдыл цæуы музейы бакуыстытæй.

      • Абдулла Абдурахманов

        Фидæнтæй сызгъæрингуыр æмæ гравёр. Конкретон уацмысты автордзинад бæлвырдгонд æрцыд музейы фыстытæй, æмбарын кодта 1958 азы къуту.

      • Манаба Магомедова

        Металлæй нывгæнæг, кæцы иу кæнын кодта къубачийаг традици авторон агуыримæ. Æвæрд дзаумæттæ бар кæнынц ахуыр кæнын йæ куыст датæгонд æвдисæнтæй.

      • Мисрихан Маммаев

        Зирихгеран-Къубачийы истори æмæ аивады иртасæг. Йæ куыстытæ сæвæрд æрцыдысты аивадон традицийы равзæрд æмæ хицæн амайгæ цыртдзæвæнтæн.

      Медиа

      Фотоальбом

      Къубачи, Дагъистан. Asħab · 2022 азы 5 июлы · Wikimedia Commons · CC0 1.0 Universal.Asħab · CC0 1.0 Universal · WebP-мæ конверси · CC0 1.0 Universal; https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/; Ashab, 5 July 2022; converted to WebPФотографи

      Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.