Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Тпиг хъæу хохы комы къултыл: AGUL-DAG-ы документалон фотографи
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Агъултæ

Агъулар

Агулæгтæ: Хуссар Дагъистаны æхсæнадты истори, æвзаг, культурæ æмæ расæд. Раздæры динтæ æмæ пысылмон дины парахатдзинад этнографи æмæ Ричы фыстыты фæрцы, æнæхъæн хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:Дагъистан
Тпиг · AGUL-DAG · CC BY-SA 3.0

Æвзаг

Агъулаг

Бинонтæ

Нахско-дагъистайнаг мыггаг · лезгийнаг къорд

Нымæц

34 576 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Истори

Хуссар Дагъистаны адæм. Агъулæгтæ, кæнæ агъулайнæгтæ, сты Дагъистаны хохы бындурон адæм. Сæ историон хъæутæ æвæрд сты нырыккон Агъулайнаг æмæ Курахъаг районты. Адæмы æрцард иу районы арæнттимæ нæ æмбæлы.
Райгон нæмттæ æмæ æмхуыздзинады тыххæй арæхстдзинад. Хуссар Дагъистаны истори иртасынц Кавказы Албани æмæ астæуккаг æнусты Лакзы контексты. Рагон территориалон æмæ æмбырдгæнæн нæмтты нæ бон æмхуызон кæнын нырыккон адæм кæнæ паддзахадимæ.
Астæуккаг æнусты фыссынады культурæ. Рича хъахъхъæны араббаг аразæн фыстытæ, эпитафитæ æмæ динæвзагон тексттæ. Уыдон амонынц иртасын æхсæнад, дæснытæ æмæ дунеон æвзарæн датæгонд цыртдзæвæнты фæрцы.
Ричайы æхгæд. 1239 азы октябрь–ноябры цæрджытæ схæцыдысты монголаг æфсадимæ. Собор мæзджыты хæлд æмæ 1250 азы йæ саразыны тыххæй фыст æрцыд фыстыты. Уыцы фыстытæ сты цауы бæлвырд æвдисæйнæгтæ.
Æхсæнад æмæ хæдзарад. Хохы хъæутæ баст кодтой фосдарыны чысыл, хаттæй-хатт террасæгонд быдырты куыстытимæ. Æхсæнадон зæххытæ æмæ бинонты хайтæ пайда кодтой хицæн æгъдæуттæм гæсгæ.
Сыхæгтимæ бастдзинæдтæ. Уæйгуыты фæндаг баста Агъул Дербентимæ, Касумкентимæ, Кумухъимæ æмæ æндæр центртимæ. Ауыгътой фосдарыны продукттæ æмæ æрмæджытæ, балхæдтой хор, дыргътæ, къабаз æмæ хæдзарон дзаумæттæ.
Административон ивддзинæдтæ. XIX æнусы агъулайнаг æхсæнадтæ бахаудысты Дагъистаны уæрæсейаг хицауады системæмæ. Нырыккон районты дих фæстæдæр арæзт æрцыд æмæ нæ нывæфты æхсæнадты раздæры географийы æппæт.
Тпигайы центр кæмæн у, уыцы район. Агъулайнаг район арæзт æрцыд 1934 азы 1 сентябры Курахъаг районы авд хъæусоветы бындурыл. 1963 æмæ 1965 азты йæ статусы ивддзинæдтæ уыдысты административон ивддзинæдтæ, æмæ нæ адæмы равзæрд.
Нырыккон нымæц. 2021 азы 1 октябры критикон моментимæ сфыстытæм гæсгæ Уæрæсейы нымад æрцыд 34 576 агъулайнаг, уыдонæй 29 253 Дагъистаны. Уый у этникон нымæц Уæрæсейы, нæ дунеон аргъ æмæ нæ дзурджыты нымæц.

Æрцæуын æмæ бынаты æхсæнадтæ

Дæлвæзтæ æмæ бынаты æхсæнадтæ. Хицæн кæнынц агулаг, керенаг, кошанаг, буркихъанаг, хпюкаг, фитинаг æмæ цирхийаг идиомтæ. Тпиг, Рича, Буркихъан æмæ æндæр хъæутæ хъахъхъæнынц бынаты хицæндзинæдтæ. Диалектты нымæц баст у классификацийы æмвæзадимæ: говор æнæмæнгæй уæвæн нæу хицæн диалект. Хæхтæ, быдыр æмæ сахартæ. Æрцæуынтæ бауæрæх кодтой адæмы географи хæххон æхсæнадты арæнтæй æдде. Этникон хаст æнæмæнгæй нæ хъуамæ æрбацыдаид æрмæст райгуырды бынатæй кæнæ æвзаг зонынæй.

Æвзаг

Адæмы хином: агъулар; æвзаджы ном: агъул чIал. Агъулайнаг æвзаг хауы лезгийнаг къордмæ нахско-дагъистайнаг мыггаджы. Литературон нормæ рæзы тпигайаг ныхасы бындурыл; бынатон идиомтæ тынг хицæн кæнынц.
Кириллон фыссынад официалонæй бæлвырдгонд æрцыд 1990 азы 10 августы № 128 уынаффæйæ. Алфавиты саразджытæ: И. А. æмæ Ш. А. Мазанаевтæ. Уый у ног национ фыссынады датæ, æмæ нæ фыссынады культурæйы райдайæны датæ.
А. Дирры, Р. М. Шаумяны æмæ А. А. Магометовы фыстытæ хъахъхъæнынц XX æнусы радзырдтæ æмæ ныхасы хицæндзинæдтæ. Т. А. Майсачы æмбырдгонд раздæхы уыцы æрмæджытæ кæсæг æмæ иртасæгмæ.
2000-æм азтæй фæстæмæ УÆР-йы Æвзагзонæды институты специалисттæ иумæ иртасынц агъулайнаг диалекттæ. 2004 азы С. Р. Мерданова бахъахъхъæдта докторон диссертаци хпюкаг ныхасы морфологи æмæ грамматикон семантикæйы тыххæй.

Дин æмæ динты истори

Раздæры динтæ. Этографтæ сæ рацаразынц фольклор, календарон æгъдæуттæ æмæ быдырон фыстыты фæрцы. Уый у зонадон реконструкци, æмæ нæ хъахъхъæд рагон дины ахуырад. Хур æмæ мæй. Тпига, Рича æмæ сыхæг хъæутæй фыстыты рухсгæнджытæ æвдисынц хой æмæ æфсымæры хуызы. Радзырдты варианттæ хицæн кæнынц. Æгъдæуттæ æмæ хæдзарон удтæ. Ныффыст æрцыдысты къæвдайы сидын, æхгæдгæнæн архайдтæ æмæ хæдзарон калмы тыххæй радзырдтæ. Уыдон сты историон уырнындзинæдтæ, æмæ нæ алы нырыккон агъулайнаг адæймаджы уырнындзинæдты нывæфтыд. Чырыстон контекст. Астæуккаг æнусты Кавказы чырыстон дин ахсджиаг у регионы историмæ. Йæ æвæрд сыхæг зæххыты нæ равдисы æппæт агъулайнаг æхсæнадты иумæйаг чырыстон период. Ислам куыд фæзынд. Хуссар Дагъистан бахаудыд ран исламизацийы процессытæм. Дины фидардзинад æрцыд æввахсæй-æввахс, бынатон æхсæнадтæ, динон центртæ æмæ фыссынады культурæйы фæрцы; иумæйаг динмæ æрбацыды датæ нæй. Ричайы райгон фыстытæ. Куфийаг цыртдзæвæнтæ палеографион æгъдауæй аравæрд æрцыдысты XI–XII æнустæм. Уыдон фæстæдæр таурæгътæй бæлвырддæр æвдисынц астæуккаг æнусты мусульмайнаг æвзарæн. Мæзджыты бындурæвæрды споргон датæ. Таурæгъ йæ аравæры VIII æнусмæ. Дагнаследийы историон справкæ æвдисы А. Р. Шихсаидовы арæхстдæр позици: XI–XII æнустæ. XIII æнусы документтæ. Мæзджыт уыд 1239 азы монголаг æрбабырсты размæ; йæ саразынад датæгонд æрцыд 1250 азмæ. Аивыны датæ нæ у исламмæ æрбацыды датæ. Ахуыргæндтæ æмæ ахуыргæнджытæ. 1300–1301 азты эпитафийы ис термин «алим». Æндæр фыстытæ ныффиксынц шейхтæ, кадитæ æмæ суфийаг æвзарæн. Пиртæ æмæ бынатон мысынад. Агъулайнаг хъæуты кад кодтой мусульмайнаг сыгъдæг лæгты мысæн бынæттæн. Сефербеков ахсы ахæм практикæтæ раздæры бынатон æвдисæнттимæ иумæ. Суннитаг традици. Материалтæ агулаг адæмы динмæ гæсгæ суннит-мусульмантæй равдисынц. Этникон хаст адæймаджы персоналон диндзинад нæ раиртасы. Советон заман. Паддзахадон къуындæгдзинæдтæ фæивтой динон ахуыр æмæ æхсæнадты архайд. Бинонты ’хсæн практикæтæ лæвæрд цыдысты, æппæт антидинон политикæйы уавæры дæр. XX æнусы кæрон æмæ ныртæккæ. Дагъистаны динон сфæлдисæн институтты, ахуыры æмæ традицийы тыххæй дискусситимæ цыд. Йæ равдыстытæ æхсæнадтæ æмæ фæлтæртæм гæсгæ хицæн кæнынц. Дыууæ календарон циклы. Уалдзæджы адæмон бæрæгбонтæ сезонон ногдзинадимæ баст сты, мусульманон бæрæгбонтæ та мæйы календармæ гæсгæ цæуынц. Æгъдæутты æмцард нæ нысан кæны иу æмæдзардзыд æгъдауон системæйы æвæрд.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Агъулайнаг æвзаг хауы лезгийнаг къордмæ нахско-дагъистайнаг мыггаджы.
  • Алфавит бæлвырдгонд æрцыд 1990 азы 10 августы № 128 уынаффæйæ.

Æрцард æмæ нымæц

  • 2021 азы сфыст: Уæрæсе 34 576; Дагъистан 29 253 агъулайнаг.

Культурæ æмæ цард

  • Тпигайы дарæсы нывæфтыд равзары æвзист сæрæй æмæ æввахсгæнæнгарзтæ.

Истори

  • Ричайы куфийаг фыстытæ аравæрд æрцыдысты XI–XII æнустæм.
  • Ричайы мæзджыты саразыны тыххæй фыст хауы 1250 азмæ.

Æнæхъæн хронологи

  1. Исламы размæ традицитæ

    Природæ, хæдзар æмæ иумæйад
    Æмбарынæдтæ реконструкци кæнынц фæстæдæр фольклорон æмæ æгъдауон ныффыстытыл.

  2. Раннæвзагъд

    Хуссар Дагъистан кавказаг историйы
    Рагон территориалон нæмттæ нæ сты нырыккон этнонимтимæ æмхуызон.

  3. VII–X æнустæ

    Исламизацийы райдиан регионлон къæпхæн
    Регионлон периодизаци нæ равзары алы агулаг иумæйады исламмæ æрвитыны аз.

  4. XI–XII æнустæ

    Ричаджы куфикон фыст
    Палеографион датировкæ равзары мусульманон æвзаджы уæвынад.

  5. Октябрь–ноябрь 1239 азы

    Ричаджы хъахъхъæнынад
    Ныхмæлæууын æмæ мæзджыты хæлд æвдисæн кæнынц фыстытæ.

  6. 1242 аз

    Кварталон мæзджыты фыст
    Насхъы къалиуæй фыст æххæст кæны культон арæзтады истори.

  7. 1250 аз

    Соборон мæзджыты сæндидзын
    Фыст нысан кæны куыстытæ монголон хæлды фæстæ.

  8. 1300–1301 азтæ

    Эпитафи «алим» терминæй
    Датировкæгонд памятник æвдисы ахуыргонд мусульманон æвзаг.

  9. XIV–XVIII æнустæ

    Эпиграфон традицийы дарддæрдзинад
    Аразæн æмæ хицауиуæггæнæн фыстытæ документ кæнынц æхсæнады æмæ йæ дзырддзæутты.

  10. XVIII–XIX æнустæ

    Æхсæнадон зæххыпайда
    Хъæууон зæххытæ, фосхизæнтæ æмæ æндæр зæххытæн уыдысты иумæйагдæр формæтæ.

  11. XIX æнус

    Уæрæсейы хицауиуæг
    Дагъистаны административон æмæ тæрхондоны организацийы формæтæ ивынц.

  12. XIX æнусы дыккаг æмбис

    Фæндаг æмæ базарадон бастдзинæдтæ
    Табасаранæй цæуæг къахæй фæндаг фидар кæны Дербентимæ бастдзинæдтæ.

  13. 1900-æм азтæ

    Ныхасы рагон зонадон фыстытæ
    Иртасджыты материалтæ фæстæдæр бахаст æрцыдысты текстты зонадон ног рауагъдмæ.

  14. 1907 аз

    Адольф Дирры куыст
    Мыхуыр æрцыд агулаг æвзаджы æвдисæн тексттимæ.

  15. 1934 азы 1 сентябры

    Агулаг районы саразын
    Курахъы районæй рахицæн æрцыдысты авд хъæусовет; центр Тпигъы.

  16. 1941 аз

    Р. М. Шаумяны грамматикон очерк
    Рауагъд баиу кæны æвзаджы æвдисæн, тексттæ æмæ дзырдуат.

  17. Советон период

    Диндзардзинады институтты арæзтад
    Ахуырад æмæ æхсæнадон диндзардзинады фадæттæ ивынц.

  18. 1953 аз

    Буркихъаны чындзы документ кæнын
    Экспедицион фотосъёмкæ хъахъхъæны кафты культурæ.

  19. XX æнусы астæу

    Ахуырады фæрæзтæ
    Агулаг хъæутæм скъолатæ, библиотекæтæ æмæ медицинон ирæзтæ рæзынц.

  20. 1963 азы 1 февралы

    Хъæууон производствон район
    Районы административон статус ивы.

  21. 1965 азы 12 январы

    Районмæ фæивын
    Справочник бакъдæр кæны иннæ административон уынаффæ.

  22. 1970 аз

    А. А. Магометовы иртасæн
    Рауагъд æрцыд агулаг æвзаджы æвдисæн текстон материалтимæ.

  23. 1980-æм азты кæрон–1990-æм азтæ

    Диндзардзинады райрæзт
    Дагъистаны мусульманон царды æхсæнадон формæтæ фæрæзтæ кæнынц.

  24. 1990 азы 10 августы

    Алфавиты фидар кæнын
    № 128 уынаффæ фидар кæны агулаг фыссынад.

  25. 1992 аз

    Фыццаг æмдзæвгæты чиныг
    Рауагъд æрцыд Камалдин Ахмедовы «Агулаг зарджытæ».

  26. 2000-æм азты райдайæн

    Диалектты иртасыны проект
    УÆЗИ-йы (Уæрæсейы зонадон академийы æвзагзонынады институт) райдайы иумæйаг куыст агулаг идиомтæм.

  27. 2004 аз

    Хпюкъы дзурды иртасæн
    С. Р. Мерданова докторон диссертаци хъахъхъæны.

  28. 2014 аз

    Рагон текстты ног рауагъд
    Рауагъд æрцыд Т. А. Майсачы чиныг, кæцы баиу кæны XX æнусы материалтæ.

  29. 2020 аз

    Ричæйы фыстыты ног иртасæнтæ
    Закарияев æмæ Гасанов æрбамбырд кодтой æмæ рауагъдысты дыууæдсæмæ фылдæр раздæр æнæзонгæ фыстытæ.

  30. 2020 аз

    Ричæйы мемориал
    1239 азы цаутæйы хъæуы хъахъхъæнджытæн æвæрд æрцыд цырт.

  31. 2021 азы 1 октябры

    Ныффысты рæстæг
    Уарын 34 576 агулаг Уæрæсейы, уыдонæй 29 253 Дагъистаны.

Хæринаг

  • Хинкал

    Хъæбæрхуыздзау хæрзадзинад дæттынц бульон, фыд кæнæ æхсырдзаутимæ; пайда кæнынц forskellige соустæй. Бинонты цæттæкæныны фæрæзтæ хицæн кæнынц.

  • Чъиритæ æмæ кæрдæг

    Хъæбæрхæринаг кодтой сезонон кæрдæг, цыхт æмæ фыдимæ. Хъæууон æмæ æхсырдзау хæринаг уыдысты хæрыны ахсджиаг хай.

  • Продуктты иумæйагдзинад

    Цыхт, фыд æмæ фæсмæ баст кодтой хохы хæдзарад соседон районты рыноктимæ. Хъæууон хæринаг балхæнын фæхæццæ кодта бынатон зæххкуысты фæрæзтæм.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Æххуыс кæрæдзийæн

    Æрвадæлон æмæ соседон бастдзинæдтæ æххуыс кодтой хæдзарадон куысты, бинонты бæрæгбонты æмæ зын уавæрты.

  • Чындзæхсæв

    Историон æгъдæуттæ хастой чындзы ног хæдзармæ рацæуын æмæ донмæ ракæнын. Зæронд формæтæ нæ сты нырыккон бинонты хъæбæргæнджытæ.

  • Уалдзыгон ногдзинад

    Уалдзыгон бæрæгбон æмæ йемæ цыдысты хæринаг, арт æмæ иумæйаг хъæздыгдзинæдтæ. Иртасджытæ нысан кæнынц бынатон нæмттæ æмæ варианттæ.

Уæлæдарæс

Тпиджы дарæсы нывæфтыд равзары æвзист æрмæг: монисто, сæр æмæ дзыхъхъы зылдтæ, сæры æрмæг «кунем», къæхты æрмæг «камар», къухдзæгтæ æмæ уæлæхъуыртæ. Сæрмагонд хъæздыгдзинадæй хицæн кодта чындзæхсæвы дарæс. Уый у бынатон нывæфтыд, нæ у æппæт агулæгты иумæйаг дарæсы формæ.
Дарæсы къалиу баст у Дагъистаны иумæйаг культурæимæ, æмæ бынатон миниуджытæ зынынц предметтæ æмæ æрмæджыты иумæдзинады. Документон равдыстæн хъæуынц нывæфтыдтæ бынат, рæстæг æмæ комплекты хауыды тыххæй.

Кафт

  • Чындзæхсæвы æхсæнадон

    1953 азы Буркиханæй экспедицион фотографи документ кæны чындзæхсæвы кафттæ. Уый у бæрæгбон культурæйы конкретон дæнцæг.

  • Сценæ æмæ бынатон репертуар

    Адæмон сфæлдыстады Республикон хæдзары материалтæ нывæфтынц ансамбль «Агул» æмæ программæтæ, кæцытæ æрвыст æрцыдысты бынатон æгъдæуттæм.

Музыкæ

Бæрæгбонты зарыдысты агулаг зарджытæ æмæ соседты репертуар: лезгин, азербайджан, даргин, лак æмæ табасаран мелодитæ. Бирæвзагондзинад хауы культурæон бастдзинæдты историмæ, æмæ нæ аиуварс кæны агулаг традицийы хæдбардзинад.
Ныффыст тексттæ, аргъæуттæ æмæ радзырдтæ лæвæрд кæнынц ахуыр кæнын нывæфтыд æвзаг æмæ дзургæ мысинаг. Т. А. Майсачы зонадон рауагъд иумæ кæны материалтæ, кæцытæ раздæр грамматикон иртасæнтыл сæрæй-сæрæмæ уыдысты.

Куыстытæ

  • Дурæй архитектурæ

    Агулаг мастæртæ хуыдтой хæдзæрттæ, хидтæ æмæ мæзджыттæ аразынмæ. Архитектурæимæ баст у дуры аивадон куыст.

  • Дурæй аивад æмæ каллиграфи

    Ричаджы фыстытæ хæссынц мастæрты, дурæй аивадгæнджыты æмæ каллиграфты нæмттæ. Памятниктæ дзурынц нæ æрмæст динмæ, фæлæ куысты историмæ дæр.

  • Æвзист æмæ дарæс

    Æрмæг уыдысты Тпиджы бæрæгбон æмæ чындзæхсæвы ансамблы ахсджиаг хай. Комплект æмæ йæ носины фæрæз æххуыс кодтой бынатон варианттæ хицæн кæнынæн.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Тпиг

    Агулаг районы административон центр 1934 азæй. Йæ истори уæрæхдæр у районы учреждениты историæй.

  • Рича

    Мусульманон культурæйы историон центр. Джума-мæзджыт минаретимæ йæ федералон æххуысы статус ис.

  • Буркихан, Хпюк æмæ Фите

    Хъæутæ, кæцыты дзурд хæссы бынатон миниуджытæ. Адæмы æвзагон картæ нæ æрхæссы иу литературон нормæмæ.

  • Ричаджы хъахъхъæнджытæн мемориал

    Байгом æрцыд 2020 азы, 1239 азы монголон æфсады ныхмæ тохы мысинагæн. Нырыккон памятник хъæуы хицæн кæнын астæуккаг æнусты эпиграфикæйæ.

Нæмттæ: пайдагæнынæн æвдисæнтæ

Лæггæнæгтæ

  • ХIадад (агъулайнаг, рагон)
  • Багъадад (агъулайнаг, рагон)

Сылгоймæгтæ

  • Бав (агъулайнаг, рагон)
  • ХIабаб (агъулайнаг, рагон)
  • БатIарбаб (агъулайнаг, рагон)
  • БицIибаб (агъулайнаг, рагон)
  • БицIируш (агъулайнаг, рагон)
  • БицIиччиччай (агъулайнаг, рагон)
  • ЦIайеваз (агъулайнаг, рагон)
  • ХIабавруш (агъулайнаг, рагон)

Адæм æмæ культурон мысинæг

  • Ш. А. æмæ И. А. Мазанаевтæ

    Агулаг алфавиты арæзтадгæнджытæ, кæцы рагъыст æрцыд 1990 азы.

  • Салминат Гасанова

    Æвзаг æмæ фольклоры иртасæг, агулаг æвзагыл ахуырадон материалты автор.

  • Солмаз Мерданова

    Лингвист, хпюкаг дзурды иртасæн автор; агулаг диалектты иртасыны проекты архайæг.

  • Тимур Майсак

    Агулаг æвзаджы иртасæг, кæцы цæттæ кодта агулаг текстты рагæй ныффыстыты зонадон рауагъд.

Медиа

Фотоальбом

Тпиг хъæу, Агулы район. Автор AGUL-DAG · Wikimedia Commons · мыхуыр 2014 азы · CC BY-SA 3.0 UnportedAGUL-DAG · CC BY-SA 3.0 Unported · WebP-мæ конверси · CC BY-SA 3.0 Unported; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; AGUL-DAG, published 2014; capture date unverified; converted to WebPФотографи

Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.