Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Маджалисы хъæуы документалон фотографи, хохы къулыл, хурныгуылды рæстæг, Askhab Dargo, 2023
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Кайтагæгтæ

Хайдакь · хайдаклан

Кайтагæгтæ: Хайдачы истори, кайтагаг æвзаг æмæ бынатон æхсæнæдтæ, вышивкæйы культурæ, традицитæ æмæ цæрæнбынат. Раздæры уырнындзинæдтæ æмæ пысылмон дины æрæвæрд, уæрæх хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:Дагъистан
Маджалис · Askhab Dargo, 2023 · CC BY-SA 4.0

Æвзаг

Кайтагаг (хайдакаг)

Бинонтæ

Нахъ-дагъистаны бино · даргинаг къабаз

Нымæц

Æхсæнады нымæц хицæнæй нæ бæрæггонд æрцыд

Истори

Къайтагъ æмæ къайтагъæгтæ. Къайтагъ, кæнæ Хайдак, у Дагъистаны историон бæстæ. Хицауады арæнтæ æмæ цæрджыты сконд ивта; паддзахады истори иу нырыккон этникон къордæй æнæхъæнæй æмхуызон кæнын нæ хъæуы.
Даргинаг дунейы бынат. Къайтагъаг æвзаг хауы нахъ-дагъистаны бинойы даргинаг къабазмæ. Зонадон куыстыты æмбæлы æвзаг хицæн кæнын дæр æмæ хайдакаг диалект традицион æвдисын дæр.
Хицауттæ æмæ æхсæнадтæ. Уцмийы хицауад хъæууон æхсæнадтимæ иумæ цард. XIII–XIV æнусты сæ ’хсæн, бынатон хицауттæ æмæ æввахсдæр иугæндтимæ ахастытæ цыдысты конфликттæ æмæ фæлхат кæныны фæрцы.
XVIII æнусы бастдзинæдтæ. Ахмад-ханы æмæ Надир-шахы фыстæджытæ равдисынц æвзарæн, ныхас æмæ ныхмæлæууыды æхсæн хъуыддаг. Къайтагъæгтæ архайдтой Дагъистаны æхсæнадты иумæйаг тохы 1741–1742 азты.
Фæдон хицауады æппæрст. 1820 азы 26 январы Ермоловы фыстæгæй уыд расидт уцмийы мыггаджы фæдон барты фесафыны тыххæй. Фæстæдæр ивдтытæ хицауад ивтой, фæлæ иу бонæй нæ фæцис.
Цæрджыты нымæцгæнæг куыд кæсын. Росстаты 2021 азы таблицæйы Уæрæсейы хицæнæй ныффыст æрцыдысты 37 къайтагъаджы, уыдонæй 32 Дагъистаны. Ацы рæнхъ хаст æрцыд даргинаг категоримæ æмæ æппæт æхсæнад нæ фæрæз кæны: бирæтæ даргинæгты хуызæн нымад цæуынц.
Дзурджыты аргъ. РАН-ы Æвзагзонынады институты ресурс равдисы къайтагъаг æвзагыл дзурджыты 40 минмæ ’ввахс. Уый у лингвистон аргъ кæнгæ, æмæ нæ у адæмы æнæхъæн дунейы нымæц.

Æрцард æмæ бынæттон æхсæнæдтæ

Хохы æхсæнæдтæ. Историон æвдисæнты хицæн кæнынц Шуркант, Каттаган, Ирчамул æмæ Кара-Кайтаг. Сæ сконд æмæ сæ дæлбардзинад ивта; районы нырыккон арæнтæ нæ фæлхас кæнынц æппæт историон арæнтæ. Дæллаг Кайтаг. Бындур æмæ разæфсæдон зонæ баст кодта мидæггаг æхсæнæдтæ базарадон фæндæгтæимæ. Облæсты бирæвзагондзинад нæ бар кæны алы цæрæгыл зæрдæ дарын, уый кайтагаг у, ома рагон уцмийадæй. Райгуырæн хъæутæ æмæ миграци. Кайтагаг ныхас æрвиты Кайтагаг, Каякентаг æмæ Дербентаг районты, Дагъистаны сахарты æмæ æндæр регионты.

Æвзаг

Къайтагъаг, кæнæ хайдакаг, кæнæ хайтакаг, у даргинаг æвзæгтæй иу. Литературон даргинагмæ ’ввахсдзинад нæ нысан кæны дзурд, грамматикæ æмæ дзырдуаты æнæхъæн æмхуызондзинад.
РАН-ы æвдисæн фысты нымад сты шуркантаг, каттагниаг, ирчамулаг æмæ дæллагкъайтагъаг дзурдтытæ. Дæллагкъайтагъаг дзурдтыты мидæг хицæн кæнынц цалдæр бынатон вариантты. «Дзурдтытæ» æмæ «диалект» дзырдтæ куыстыты хицæнæй æвзарынц.
Къайтагъаг дзурд хæдзарон æхсæнады баззайы; бирææвзагон Маджалисы куыддæр ахсджиаг сты хъуымыхаг æмæ уырыссаг дæр. Сывæллæттæм æвзаг куыд æвæрынц, уый баст у хæдзар, миграци æмæ æвзагон æнæуагæй.
Электронон дзырдуат Urssivar-ы æвдыст сты дзырдтæ, грамматикон формæтæ, нысæнттæ æмæ диалектон варианттæ. Саразæг Магомед Магомедов кусы Узлипат Гасановæ æмæ Мурад Гасановы архайдимæ.
Базæйы верси 2026 азы 23 июны боны уавæрмæ гæсгæ 5392 статьямæ ис. Проект рауадзы материалтæ интернеты, PDF æмæ гом машинæкæсгæ форматты; базæйы сконд фæдарддæр ног кæны.
Кириллон алфавиты нырыккон вариант сарæзт æрцыд 2024–2026 азты. Уый у цифрон æххуыс æмæ стандартон кæныны архайд; æй хъæуы хицæн кæнын скъолайы литературон нормæ æппæтмæ æвæрынæй.

Дин æмæ динты истори

Нырыккон традици. Динмæ гæсгæ къайтагъæгтæ традиционæй хæссынц суннитаг пысылмон дин. Индивидуалон уырнындзинæдтæ æмæ дины æмвæзад этникон хастæй нæ бæрæг кæнынц. Ранхигъд уырнындзинæдты тыххæй цы зындзы. Алимова фыссы хур, мæй, бæлæстæ æмæ хæдзарон калмыл аргъуыны тыххæй, фæстæдæр этнографион материалтыл гæсгæ. Уый у реконструкци, нæ æнæхъæн рагон катехизис. Чырыстон дин регионкон контексты. Æввахсдæр хицауæдты тыххæй астæуккаг æнусты хабæрттæ равдисынц динон æвзарæн. Сæ æнæфаудæй иу рæстæджы æппæт къайтагъæгты чырыстон кæныны ’вдисæн нæ хъæуы саразын. VII–VIII æнустæ. Арабон балцтæ æмæ Дербенты фидар кæнын сарæзтой уавæртæ пысылмон дин Къайтагъмæ бацыды тыххæй. Æфсæддон бадзырд, пысылмон хицауады равзæрд æмæ цæрджыты динмæ æрбацыд уыдысты хицæн процессытæ. X æнусы хабар. Ал-Масуди Хайдачы хицауы хоны пысылмон. Историктæ дзырд кæнынц Хайдак æмæ Джиданы нæмтты æмхуызон кæныны тыххæй; хицауы тыххæй æвдисæн нæ нысан кæны æппæт цæрджыты иухуызон дин. Бынатон хроникæтæ. Материалтæ дзурынц Таифæй æрбацæуæгты, Баршийы ’ввахс мæзджыты æмæ Урчамулимæ конфликтты тыххæй. Ацы сюжеттæ домынц датæтæ æмæ жанры критикæ, нæ дзырдæй-дзырдмæ фæлхат кæнын. Æнæиу рæстæджы динмæ æрбацыд. Хроникæты хицæн кæнынц пысылмон æхсæнадтæ æмæ ног уырнындзинадмæ ныхмæлæууæг хохы æхсæнадтæ. Исламизаци цыдис бынаттыл, политикон æмæ æхсæнадты ’хсæн бастдзинæдты фæрцы. Мæздзыг æмæ кадий. Мæзджытты саразын æмæ тæрхондонты архайд пысылмон дины æхсæнадон хицауадмæ бахастой. Хуыцауы дзурынимæ иумæ архайдтой æфсæддон æмæ бардзырдон механизмтæ. Фыстытæ куыд æвдисæн. Кала-Корейшы хицауты ингæндоны стелæтæ хæссынц араббаг кувæгдзырдтæ æмæ Къуранæй аяттæ. Иртасгæ цыртдзæвæнтæ датæ кæнынц XIV æнусæй 1803/04 азмæ æмæ документ кæнынц даргъ пысылмон традици. Сыгъдæг бынæттæ. Этнографтæ ныффыстойпирты æмбырдтытыл цæуын, курдиатæй хæринаг æмæ дзидзид радтын. Ацы практикæтæ хъæуы æркæсын афон æмæ хъæуы номимæ. Хъахъхъæнæг нысæнттæ æмæ дзурдтæ удты тыххæй. Зæронд фыстыты ис джиннтæ, шайтантæ æмæ хæдзары удтæ. Кувæг амулеттæ баиу кодтой бынаты æмбарынæдтæ мусульмайнаг тексттимæ. Рамазан æмæ курдиат. Историон æрфысты æвдыст сты мархойы кæрон бæрæгбон æмæ Курбан-байрам. Сæ мæйы календарь хицæн кæны сезонон зæххкуысты бæрæгбонтæй. Советон период. Дагъыстаны диндзардтыл арæнтæ аивтой ахуыры æмæ æхсæнадон практикæйы формæтæ. Дины радтын цыд хæдзары æмæ бынаты къорды дæргъвæтин. Дины сног. XX æнусы кæронæй æхсæнадон цард æмæ ахуыр апарахат сты. Бобровниковы æппæтдагъыстаны иртасæн æвдисы традицийы тыххæй спорты дæр; уый нæу кайтагъæгты уырнынадты нымæц.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Къайтагъаг æвзаг нырыккон классификациты даргинаг æвзæгты ’хсæн хицæн кæны.
  • Urssivar-ы базæ 2026 азы 23 июны боны уавæрмæ гæсгæ 5392 статьямæ ис.

Æрцард æмæ нымæц

  • Хицæн цæрджыты нымæцгæнæг рæнхъ æппæт къайтагъаг æхсæнады нæ равдисы.

Культурæ æмæ цард

  • XIX æнусы къухдариуæг РЭМ 3105-1 хæццæгæнæг æрцыд хъуымацы хæццæгæнæг хъуымæй хъуымæн хъуымæн.

Истори

  • 2017–2018 азты иртасгæ æрцыдысты Кала-Корейшы хицауты ингæндоны 40 æмæ фылдæр стелæйы.

Æнæхъæн хронологи

  1. Исламы размæйы бын

    Æрдз æмæ хæдзарон æххуысгæнджытæ
    Реконструкци цæуы фæстæдæр этнографион фыстытæм гæсгæ.

  2. VII–VIII æнустæ

    Араббаг походтæ
    Райдайы даргъ процесс дин æмæ политикон ивдтытæ.

  3. X æнус

    Ал-Масудийы хабæрттæ
    Хайдачы хицау хуынд у мусульманин; æппæт адæмы дин хицæнæй нæ æрфидар.

  4. XIII æнус

    Монголон экспанси
    Кайтаджы политикон уавæр ивынц сæргъæвдтытæ æмæ конфликтты фæрцы.

  5. XIII æнусы кæрон–XIV æнусы райдиан

    Æхсæнæдтæ æмæ хицаутæ
    Иртасджытæ æркæсынц æддаг кризис æмæ сыхæгты æхсæвдзинадмæ.

  6. Астæуккаг æнустæ

    Бынатон радзырдтæ исламизацийы тыххæй
    Хроникæтæ дзурынц Барши, Таифæй æрбацæуæг адæм æмæ Урчамулы тыххæй.

  7. XIV æнус

    Кала-Корейшы некрополь
    Ацы заманмæ хауынц иртаст серийы райдиан стелæтæ.

  8. XVII–XVIII æнустæ

    Уцмийы институт
    Хицауты бынæттон титул иртасгæ у фыст æмæ æвзагон бæрæггæнæнтæм гæсгæ.

  9. XVIII æнус

    Герберы æвдисæн
    Æрфидар æрцыдысты бæрæггæнæнтæ Кайтаджы адæмы, хæдзарады æмæ политикон арæзты тыххæй.

  10. 1741–1742 азтæ

    Хæст Надир-шахимæ
    Кайтагджытæ архайынц æндæр дагъистайнаг æхсæнæдтимæ иумæ.

  11. XVIII–XX æнусы райдиан

    Хъахъхъæд вышивкæтæ
    Музейы коллекци равзæрдты æмæ бынæтты текстил æвдисы.

  12. 1803/04 аз

    Стеллæты серийы фæстаг датæ
    Афтæ датæгонд æрцыд хицауты некрополы иртæст серийы уæллаг арæн.

  13. 1820 азы 26 январы

    Уцмийы мыггаджы бынæттон бартæй фæахъаз кæнын
    Уынаффæ расидт Ермоловы обращенимæ гæсгæ.

  14. 1820-æм–1830-æм азтæ

    Администрацийы ивд
    Æфсæддон администраци дарддæр ивдтытæ кæны.

  15. XIX æнусы дыккаг æмбис

    Зылды администраци
    Кайтаг бахаст æрцыд Дагъистаны облæсты административон системæмæ.

  16. XIX æнус

    РЭМ-ы вышивкæ 3105-1
    Музейы документаци дзырд æвдисы кайтаггæгтæм.

  17. XIX æнус–XX æнусы райдиан

    Монографийы этнографион период
    Алимова иртасы цард, хæдзарад æмæ духуалон культурæ.

  18. Советон период

    Диндзарæдты арæнтæ
    Æппæтдагъистайнаг контекст æрцыд æркаст зонадон куыстыты.

  19. XX æнусы кæрон

    Диндзардзинады райрæзт
    Æхсæнæдты æхсæнадон архайд æмæ ахуырдзинад фæрæзджы кæнынц.

  20. 1998 аз

    Монографи «Кайтаги»
    Мыхуыр æрцыд Б. М. Алимовайы куыст.

  21. 2004 аз

    Хайдакъаг ныхасы иртасæн
    Мыхуырмæ рацыд С. М. Темирбулатовайы куыст.

  22. 2009 аз

    Фольклоры публикаци
    Мыхуыр æрцыд Х. М. Габибовайы «Хайдакьла фольклор».

  23. 2014 азы 27 мартъийы

    Культурæйы центры гом кæнын
    Маджалисы райдайы кусын Традицион культурæйы центр.

  24. 2017–2018 азтæ

    Экспедицитæ Кала-Корейшмæ
    Иртæст æрцыд 40 æмæ фылдæр ингæны сæрмæ стеллæйы.

  25. 2019 аз

    Некрополы иртасæны публикаци
    Мыхуырмæ рацыдысты фыстытæ æмæ рельефты иртасæны фæстиуджытæ.

  26. 2020 аз

    Уырыссаг-кайтагаг дзырдбаст
    Публикацимæ хаст æрцыд алфавиты æвдисæн.

  27. 2021 азы 2 мартъийы

    Музейы онлайн-альбом
    РЭМ æвдисы кайтагаг вышивкæйы коллекци.

  28. 2021 азы 1 октябры

    Ныффысты рæстæг
    Хицæн рæнхъы ис 37 фыст Уæрæсейы æмæ 32 Дагъистаны; уый нæу æппæт адæм.

  29. 2023 азы 25 январы

    Маджалисы фотографи
    Фарсыл æрцыд пайдагонд Askhab Dargo-йы документалон къам.

  30. 2024–2026 азтæ

    Нырыккон алфавит
    Проект Urssivar рæзын кæны кириллон фыссынады системæ.

  31. 2026 азы 23 июны

    Электрон дзырдуаты верси
    Базæйы ис 5392 статьяйы.

Хæринаг

  • Дзул æмæ мæнæй конд хæринæгтæ

    Историон хæринады ахсджиаг сты мæнæу æмæ хъæбæрхоры мæнæ, фæстæдæр нартхоры мæнæ. Сконд дæр кодта бынат æмæ фарнæй.

  • Хинкал æмæ афæдзы хæринæгтæ

    Мæнæй конд æмбурдтæ баиу кодтой фыд æмæ æхсыры продукттимæ. Хæринады варианттæ хицæн кодтой хох æмæ хохы раз бынæтты хъæутæ ’хсæн.

  • Бæгънæттæ æмæ хæдзарад

    Разæрдæг æмæ быдыр æххуыс кодтой зæххкуыст, бæгънæтдар æмæ сæнæфсирдарæн; фосдар æххуыс кодта хæдзарадæн. Æрдзон зонæтæ æндавыдысты продукттæ æмæ сезондзинадмæ.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Хъæууон æхсæнад

    Æмбырд æмæ бынатон æфсæст адæм æвæрдтой иумæйаг хъуыддæгтæ. Æхсæнæдты уавæртæ хицæн кодтой; адаты истори уцмийы бардзырдтæм æрбафтын нæ бæззы.

  • Бинон æмæ æгъдауон тыгъ

    Музейы æрмæджытæ баст кæнынц æрмæстдæр вышивкæты царды циклы æгъдæуттимæ. Сæ нысан æвдисынц быдырон æмæ коллекцион документтæм гæсгæ, æрмæст нывмæ гæсгæ нæ.

  • Дзæбæхдзинады лæвæрд

    Адæмон сфæлдыстады хæдзары æрмæджытæ æвдисынц дзæбæхгæнджыты куыст æвзонг адæмимæ æмæ рагон мотивты пайдакæнынад нырыккон дзаумæтты. Уый дарддæр цæуæг культурæон куыст у.

Уæлæдарæс

Историон дарæс хаста хæдонтæ, хæлаф, нæлгоймаджы бешмет æмæ черкескæ, сылгоймаджы къабатæ æмæ сæртыхх. Варианттæ зависой бынат, кары æмæ фарнæй; этнографион монографи æвдисы конкретон комплексттæ.

Кафт

  • Хъæууон æмæ сценæон формæтæ

    Культурæйы центры æрмæджытæ æвдисынц аивады скъолайы кафты ансамбль æмæ фольклорон къорд «Кайтаг». Сценæон программæ у йæ заманы традициты æрæвæрд.

Музыкæ

Культурæйы центры æвдыст сты зурначчыты æмæ чунгуристты ансамблтæ. Инструментон музыкæ баст у бæрæгбонтимæ, иумæйаг æххæсткæнынимæ æмæ ахуыримæ; ансамблы сконд ивынц уавæрмæ гæсгæ.
Фольклорон публикацитæ æмæ ныффыст радзырдтæ хъахъхъæнынц бынатон дзурдтæ. РАН-ы ресурс æвдисы аргъæутты æмбырдтæ æмæ Х. М. Габибовайы куыст «Хайдакьла фольклор».

Куыстытæ

  • Кайтаджы вышивкæ

    Ном æрфидар ис Е. М. Шиллингы æвдисæнты фæстæ. Ахæм дзаумæттæ зындгонд сты Кайтаджы æддейæ дæр; аивадон традицийы ном нæу алы предметы нысаниуæгджын этникон атрибуци.

  • Хъæбæрхъуыд хæццæйы бындурыл

    РЭМ-ы хъахъхъæд у XIX æнусы вышивкæ, № 3105-1: хъæбæрхъуыд хæццæ æмæ хъæбæрхъуыд хæлттæ, 93 х 64 сантиметр. Предметæн ис хицæн музейон истори.

  • Дурæй амайнад æмæ эпиграфикæ

    Кала-Корейшы стелæтæ баиу кæнынц араббаг фыстытæ, сложный орнамент æмæ рельефон нывтæ. Уыдон æвдисынц амайджыты дзæбæхдзинад æмæ аивадон традициты бастдзинæдтæ.

  • Цардджын дзæбæхдзинад

    Нырыккон дзæбæхгæнджытæ саразынц паннотæ, гæххæттæ æмæ аксессуартæ, ахуыр кæнынц æвзонг адæм. Культурæйы центр æвдисы æмвæнд рагон дзаумæттæ æмæ ног куыстытæ.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Маджалис

    Кайтаджы районы административон центр æмæ бирæвзагон хъæу. Фарсыл пайдагонд æрцыд документалон фотографи Askhab Dargo, 2023 азы 25 январы.

  • Кала-Корейш

    Историон центр, баст Кайтаджы хицаутæимæ. Йæ некрополы иртасæн хауы нæмттæ, датæтæ æмæ динон тексттæ ингæны дуртыл кæсын.

  • Музейы коллекцитæ

    РЭМ мыхуыр кæны кайтаджы вышивкæтæ XVIII–XX æнусы райдианæй. Коллекци æххуыс кæны хицæн хъæутæ, дугтæ æмæ декорацийы методтæ æмæ сæ æвзарын.

Нæмттæ: пайдагæнынæн æвдисæнтæ

Лæггæнæгтæ

    Сылгоймæгтæ

      Адæм æмæ культурон мысинæг

      • Ахмад-хан, Кайтаджы уцмий

        Йæ бастдзинæдтæ Надир-шахимæ иртасгæ сты персайнаг фирмантæм гæсгæ. Æрмæджытæ æвдисынц политикон равзарыны сложность, æрмæст фæстæдæр героикон ныв нæ.

      • Бариат Магомедовна Алимова

        XIX–XX æнусы райдианы кайтагджыты историон-этнографион иртасæны автор. Йæ куыст æххæст кæны хæдзарад, бино, дарæс æмæ духон культурæ.

      • Узлипат Гасанова æмæ Сапияханум Темирбулатова

        Кайтаджы æвзаг, йæ лексикæ æмæ грамматикæ иртасджытæ. Сæ куыстытæ нымд сты РАН-ы зонадон библиографийы.

      • Магомед Магомедов æмæ Urssivar-ы архайджытæ

        Куыст цæуы электронон лексикон базæ æмæ кайтаджы æвзагæн цифрон фæрæзтыл. Проект бындур у носителты æмæ иртасджыты æмгуыст.

      Медиа

      Фотоальбом

      Маджалис, Дагъистаны Кайтагаг районы. Askhab Dargo · 2023 азы 25 январы · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 International.Askhab Dargo · CC BY-SA 4.0 International · WebP-мæ конверси · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Askhab Dargo, 25 January 2023; converted to WebPФотографи

      Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.