Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Ахтыты цæрæн хæдзæрттæ хохы къулы фоныл, 2013 азы фотографи
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Лезгинæгтæ

Лезгияр

Лезгинæгтæ: Хуссар Дагъистан æмæ Азербайджаны цæгат-скæсæны истори, æвзаг, литературæ, хуыйы куыст æмæ традицитæ. Пысылмон динмæ размæйы динтæ, пысылмон дины парахатдзинад, суннит æмæ шиит æмбырдтæ, æнæхъæн хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:ДагъистанАзербайджан
Ахтыты цæрæн хæдзæрттæ, Дагъистан. Фото Fred Schaerli, 2013 · CC BY-SA 3.0

Æвзаг

Лезгинаг æвзаг · лезги чӀал

Бинонтæ

Нахъ-дагъистаны бино, лезгийнаг къабаз

Нымæц

488 608 Уæрæсейы (2021); 167,6 мин Азербайджаны (2019)

Истори

Историон райгуырæн бæстæ. Лезгийнаг, лезгияр, цæрынц сæйрагдæр Хуссар Дагъистаны æмæ Азербайджаны цæгат-скæсæны. Самуры, Курахы æмæ сæм хæстæг æрдæгхæхты хъæддзауытæ баст сты хæдзарадон, бинонты æмæ культурæйы ахастытæй.
Рагондзинад æмæ астæуккаг æнустæ. Ацы территорийы истори баст у Кавказы Албанимæ, сасанидаг æмæ араббаг æвæрдтимæ. Астæуккаг æнусты Лакз ахсджиаг бынат ахста Скæсæн Кавказы фыст æвдисæнты. Рагон политикон æмæ географион нæмттæ нæ хъæуы механикон æгъдауæй æмхуызон кæнын иу нырыккон адæмæн.
Адæмы ном цы нысан кодта. XIX æнусы «лезгийнæгтæ» дзырдæй арæх нысан кодтой Дагъистаны хохæгты æндæр æмæ æндæр къордтæ. «Кюрийнæгтæ» ном афæдзы фæстæмæ рапарахат ис нырыккон лезгийнаг æвзагыл дзурджыты уæрæхдæр къордмæ. Рагон документтæ кæсгæйæ ахсджиаг у æвзарын, автор кæй нысан кодта, уый.
Хъæууон æхсæнадтæ æмæ ханаттæ. Лезгийнаг хъæутæ хаудысты æхсæнадты цæдистæм æмæ æндæр æмæ æндæр хицауадтæм. Ахтыпара, Докузпара, Кюра æмæ Кубайы ханатæн сæхи политикон уавæртæ уыд. Хæдзарад иу кодта зæххкуыст, фосдард, курдиат æмæ сезонон æфтиæгтæ.
Надир-шахы балцтæ. 1741–1743 азты хæстытæ бавнæлдтой Дагъистан æмæ йæ хуссар районтæм. Хенвей æмæ Базены тæлмацтæ амонынц кампанийы иртасын, сæ авторты æвдисæнтæ æмæ рæдыдтæ абаргæйæ. Сæ ныхасгонд уæрæх ном «лезгийнæгтæ» иудадзыг нысан кодта æрмæст нырыккон лезгийнæгты.
Кюра XIX æнусы. 1812 азы уæрæсейаг администраци сарæзта Кюрийы ханат Аслан-ханы разамындæй. 1864 азы ханат æрхауд. Империон системæмæ бахаст æмбаст уыд ныхасдзуынæй, арфæтæй, хæстон æвæрдæй æмæ ныхмæлæудæй.
Литературæ æмæ ног культурæйы æвзарæн. Етим Эмин сси лезгийнаг фыст поэзийы классикты иу. Йæ сфæлдыстад баст кæны бынæттон ныхас, литературон фыст æмæ æхсæнадон царды моралон фарстытæ.
Советон период. 1921 азы Дагъистаны АССР саразын аивта адæмы цæгат хайы царды административон уавæртæ. Скъола, мыхуыр æмæ культурæйы уагдæттæ райстой æхсæнадон арæзты арфдæр ивындзинæдтимæ.
Нымæц æмæ нымæцгæныны территори. Уæрæсейаг цæсгомы нымæц 2021 азы критикон моментимæ нымæц кодта 488 608 лезгийнаг. Ацы нымæц хауы Уæрæсемæ æмæ этникон хинымæрмæ, нæ дунейы æппæт лезгийнæгтæм кæнæ æвзагыл дзурджыты нымæцмæ.
Азербайджаны лезгийнæгтæ. 2019 азы официалон цæсгомы нымæц бæстæйы нымæц кодта 167,6 мин лезгийнаг. Уæрæсейаг æмæ азербайджайнаг нымæцтæ хауынц æндæр æмæ æндæр азтæм æмæ бæстæтæм; сæ нæ хъæуы равдисын иумæйаг дунейы цæсгомы нымæцы хуызæн.

Æрцæрæн æмæ бынатон къордтæ

Кюра, Самур æмæ Куба. Локальон нæмттæ баст сты географи æмæ ахасты историимæ. Кюринæг, самураг æмæ кубайаг дзырдтытæ сты лекъаг æвзаджы хуызтæ, æмæ не сты æппæт æфсымæрон адæмты нæмттæ. Лекъæгтæ æмæ лекъаг æвзаджы къорд. Агъулæгтæ, рутулæгтæ, цахурæгтæ, табасаранæгтæ, удинæгтæ æмæ æндæр æфсымæрон æвзæгты дзурджытæ сæхицæн ис сæхи нæмттæ æмæ идентитеттæ. Æвзагон æфсымæрад ацы ивгъуыддзинад нæ фехалы. Хинымдзинад æмæ статистикæ. Цæрджыты нымæцон бæрæггонд æвæры дзуаппытæ æввахсдæр бæстæ æмæ датæйы кæроны. Йæ этникон æвдисæнтæ хъæуы хицæн кæнын æвзаг зонынæй, граждандзинадæй æмæ диаспорæйы аргъæуттæй.

Æвзаг

Лезгийнаг æвзаг, лезги чӀал, хауы нахъ-дагъистаны бинойы лезгийнаг къабазмæ. Лезгийнаг æвзаджы къабаз уæрæхдæр у иу лезгийнаг адæмæй: æрвадæлон æвзæгтæ автоматикон æгъдауæй сæ диалекттæ не сты.
Фæткæй рахицæн кæнынц кюрийаг, самураг æмæ кубайаг дзурæгтæ. Литературон нормæ бындур ис кюрийаг дзурæджы гюнейаг диалектыл. Бынаттон ныхасы формæтæ дарддæр пайда кæнынц бинонты ’хсæн ахасты.
Алфавитон реформæтæм размæ уыд араббаг фыстыл конд фыст. XIX æнусы арæзт æрцыд кириллон бындурыл фыст дæр; латинаг алфавитмæ æппæтон раивд æрцыд 1928 азы, нырыккон кириллон бындурмæ 1938 азы.
Æвзаг баст у Етим Эмины фыст поэзи æмæ фæстæдæр литературæимæ. Араббаг æмæ азербайджайнаг дæр хаудысты авторты культурæйон æвзарæнмæ; бирææвзагондзинад нысан кодта сæхи литературæйы æнæуый.
Лезгийнаг литературон æвзаджы корпус сарæзта Д. С. Ганенков. Электронон тексттæ æмæ грамматикон иртастытæ æххуыс кæнынц æвзаджы цæрæг пайдайы иртасын æмæ фыст бынтыл бафтыд хъахъхъæнын.

Дин æмæ динты истори

Исламæй размæйы уырнынад. Фæлдыстадон иртæстытæ хъахъхъæнынц æрдзы тыхты, æххуысгæнæн архайдты æмæ удты тыххæй радзырдты. Реконструкци аразгæ у фæстæдæр конд фыстыты, æгъдæутты æмæ æвзаджы бындурыл: уый нæ дæтты рагон лезгинты æнæивгъуыд «катехизис». Хур, мæй æмæ атмосферæйы фæзындтæ. Самуры комы лезгинтæм æрфикстæуыд уæлæрвон рухстæгты цæрæнбонтæ, Гъуцар æмæ Алпаны нывтæ. Сæ функцитæ зонадон реконструкцийы баст сты уæлæрв, æрдын æмæ хорздзинадимæ. Фæстæдæр радзырдты ацы нывтæ ныридæгæн ахастытæ кæнынц исламы идейæтимæ. Бынаты æгъдæутты хицæндзинæдтæ. Карчаджы комы 2014 азы æмбырдгонд материалтæ равдисынц мифологион персонажты æмæ пысылмон идейæты сæхи иуæй-иу æмдзыдтæ. Иу хъæуы конд нæ хъæуы æппæт æхсæнадтæм æмæ æппæт дугтæм ласын. Рагон астæуккаг æнусты регионы чырыстондзинад. Кавказы Албани æмæ Скæсæн Кавказ уыдысты чырыстон мисситы æмæ хицæн культты иумæцæрæны бынат. Ацы регионæй конд æвдисæйнæгтæ нæ раргом кæнынц, æмæ нырыккон лезгинты æппæт фыдæлтæ иу конфесси иумæ куы исповедь кодтой. Араббаг походтæ æмæ исламдзинады райдайæн. VIII æнусы хæстон кампанитæ бавнæлдтой Лакз æмæ Самуры коммæ. Билистан 738 азы Марваны æфсæдты æрбабырст у конкретон цау; гæзæмæ фидарæй исын йæхæдæг нæ æвæры алы хъæуы динмæ æрвитыны датæ. Цæмæн нæй иу датæ динмæ æрвитынæн. Иртасджытæ Хуссар Дагъистан æвæрынц исламы парахат кæныны райдайæн зонæмæ, араббаг дугæй райдайгæйæ. Дин фидар кæнын, мæзджытты фæзынд æмæ динон нормæты æвзарын уыдысты даргъ процесс, æппæт бынæттæн иухуызон нæй. Абу Муслим бынаты мысынады. «Та’рих Абу Муслим» хроникæ исламдзинад æмæ мæзджытты баст кæны динон хъæбатыры архайдимæ. Мискинджайы список фыст æрцыд 1845–1846 азты. Списконы датæ, уацмысы сфæлдисыны рæстæг æмæ ныффыст цаутæ историон кæй сты, уый хицæн хъуыддæгтæ сты. Мæзджыт, ахуыргонд æмæ ахуыргæнинаг. Мектебтæ æмæ медресе ахуыр кодтой араббаг грамотæ æмæ динон дисциплинтæ. Ахуырдзинад гом кодта хъæутты æмæ Дагъистаны æддейæ æхсæнадæттимæ бастдзинæдтæ; араббаг æмæ мадæлон æвзаг хицæн функцитæ æххæст кодтой. Суннитты традици. Лезгинты фылдæр уырнджытæн характерон у суннитты ислам, историон æгъдауæй шафиитты бардзырдон скъоладимæ баст. Этникон равзæрд адæймагæн нæ бардзырд кæны диндзинады иу æвæрд къæпхæн. Мискинджа æмæ шиитты æхсæнад. Мискинджайы хъахъхъæд у шиитты традици. Уый у лезгинты динон хицæндзинады хай. Йæ истори хъæуы æркæсын Хуссар Дагъистаны Иранимæ бастдзинæдты контексты, æмæ бынаты радзырдтæ равзæрды тыххæй хицæнæй сбæрæг кæнын. Суфизм æмæ Магомед Ярагский. Вини-Ярагæй иуогон, 1771–1838 азты чи цард, уый сси накшбандийы традицийы ахсджиаг ахуыргæнæг æмæ Дагъистан æмæ Цæцæны имамтæн дунеон авторитет. Йæ архайд хауы пысылмон историйы ног этапмæ, æмæ нæ адæмы фыццаг динмæ æрвитынмæ. Советон дуг æмæ динон мысынад. Антидинон политикæ арæнгæс кодта институттæ æмæ æхсæнадон ахуыр, фæлæ бинонты ’хсæн зонындзинæдты лæвæрд æмæ бынаты практиктæ дарддæр цыдысты. Советон дуг фæстæ динон царды сæнæфсис иртæст æрцыд куыд æвзарæн процесс, хицæн къабæзтæ æмæ мидхæстæ кæмæн ис. Паломничествæ æмæ сыгъдæг бынæттæ. Шалбуздаг у пысылмон паломничествæйы ахсджиаг бынат. Музейы материалтæ йæ ныффыссынц бынаты динон царды контексты. Дин абон. Лезгинаг æвзаг архайдæуы динон ныхасы æмæ рухстауæн текстты. 1990-æм азты райдайæнæй исламы литературæйы мыхуыры рауадзæн байгом кодта мадæлон æвзагыл ахуыры фадæттæ. Уырнджы цард æмхъæуы нæ æрмæст æхсæнадон æгъдау, фæлæ æмæ адæймаджы хицæн равзарæн дæр.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Лезгийнаг æвзаг хауы нахъ-дагъистаны бинойы лезгийнаг къабазмæ.

Æрцард æмæ нымæц

  • Уæрæсе: 488 608 лезгийнаг 2021 азы критикон моментимæ цæсгомы нымæцмæ гæсгæ.
  • Азербайджан: 167,6 мин лезгийнаг 2019 азы цæсгомы нымæцмæ гæсгæ.

Культурæ æмæ цард

  • РЭМ-ы ис Касумкенты лезгийнаг ковёр РЭМ 12983-1, 1960–1970 азтæ.

Истори

  • Мискинджийы номхыгъд «Та’рих Абу Муслим» датæгонд у 1845–1846 азты.

Æнæхъæн хронологи

  1. Раннæ дуджы

    Бирæдинджын Скæсæн Кавказ
    Чырыстон дин æмæ бынагъон культтæ арæхстджын сты регионы; хицæн æхсæнæдты хастæуындзинад домы хицæн бæрæггæнæн.

  2. 738 аз

    Марваны поход Лакзмæ
    Араб æфсад Самрæйы комы Билистаны æрхæцы; фидарæн йæ бынатыл нымад у иртасæн хатдзæг.

  3. Астæуккаг æнустæ

    Исламы фидаргонд
    Хуссар Дагъистан хауы исламдзинады райдайæн зонæмæ; диндзардон институтты сконд цæуы æввахсæй.

  4. Астæуккаг æнустæ

    Лакз фыст традицийы
    Æрмæджытæ æвдисынц политикон æмæ культурæйон уагдон, кæцы уæрæхдæр у нырыккон этникон бæрæггæнæнæй.

  5. XIII æнус

    Монголон походтæ
    Æфсæддон æрбабырстытæ ивынц Скæсæн Кавказы политикон уавæртæ æмæ бынагъон æхсæнæдты бастдзинæдтæ.

  6. XIX æнусмæ

    Хъæуæг æхсæнæдты цæдистæ
    Бынагъон æхсæнæдтæ æмæ хицауæдтæ ис сæм хицæн формæтæ хицауады æмæ сыхæгтимæ бастдзинæдты.

  7. 1721 аз

    Шемахайы басæттæн
    Хаджи-Давуд æмæ Сурхай-ханы къордтæ басæттынц сахар; хæст æмæ æрхæссынц хæлд æмæ зиан цæрджыты ’хсæн.

  8. 1741–1743 азтæ

    Надир-шахы походтæ
    Хæст баххæссы Дагъистанмæ; Хенвей æмæ Базены æвдисæнтæ домынц æмæппæт æмæ критикæ.

  9. 1771 аз

    Магомед Ярагскийы райгуырд
    Фидиуæг суфийон ахуыргæнæг райгуыры Вини-Яраджы.

  10. 1806 аз

    Кубинæйы ханады Уæрæсейы империмæ бахæссæн
    Административ ивдтæ баххæссынц ханады лекъаг цæрæнбынæттæм.

  11. 1812 аз

    Кюринæйы ханады сконд
    Аслан-хан нысангонд цæуы хицауæй Уæрæсейы æххуысы бын.

  12. XIX æнусы фыццаг æртыккаг хай

    Ярагскийы диндзардон ахуыргæнæндзинад
    Райсынц накъшбандийаг бастдзинæдтæ æмæ богословы тæваг фидиуæг имамтыл.

  13. 1837 аз

    Сызгъæрин Кубинæйы провинцийы
    Бынагъон цæрджытæ рацынц империал хицауады ныхмæ; змæлд баххæссы лекъаг æхсæнæдтæм.

  14. 1838 аз

    Етим Эмины райгуырд
    Райдианы фидæн классик лезгинаг поэзийы цард.

  15. 1839 аз

    Ахтыны фидарæй аразын
    Уырыссаг фидардзинад сси Самуры комы æфсæддон æвæрд æмæ хай.

  16. 1845–1846 азтæ

    Мискинджайы хроникæйы номхыгъд фæныффыст
    Ацы датæ хауы баззайгæ къухфыстмæ, æмæ нæ уыцы радзырды æппæт цаутыл дæр.

  17. 1864 аз

    Кюрайы ханады скъуыд
    Бæстæйы территори аивта ног административон структурæмæ.

  18. 1869 аз

    Сулейман Стальскийы райгуырд
    Фидæн поэт баст у Ашага-Сталы хъæу æмæ ашугты традициимæ.

  19. 1871 аз

    Рангон лезгинаг буквар
    Мыхуыргонд æрцыд Казанфар-Бегæйы буквар, П. К. Услары алфавитон куысты бындурыл.

  20. 1877 аз

    Дагъистаны растад
    Хуссардагъистаны æхсæнадтæ бацыдысты империалон хицауиуæджы ныхмæ рацыдтытæм.

  21. XIX æнусы кæрон–XX æнусы райдиан

    Царды фæлгонц фотографийы фиксаци
    Музейы коллекцитæ хъахъхъæнынц цæрæнрæтты, дарæсы æмæ æхсæвон царды нывтæ.

  22. 1905–1906 азтæ

    Театралон змæлды райдайæн
    Сураханты æмæ Ахтыты постановкæтæ баст сты лезгинаг сценæйы равзæрдимæ.

  23. 1921 азы 20 январы

    Дагъистаны АССР-ы саразд
    ВЦИК-ы уынаффæ равзары республикæйы ног автономон статус.

  24. 1928 аз

    Латинаг графикæмæ рахизд
    Ног графикæ бацыд скъолайы æмæ мыхуыры практикæмæ.

  25. 1934 аз

    Стальский Æппæтцæдисон фысджыты съезды
    Поэты архайд фæтыхджындæр кæны лезгинаг литературæйы дзырд Дагъистаны æддейæ дæр.

  26. 1937 аз

    Сулейман Стальскийы амард
    Поэты уацмыстæ дарддæр мыхуыр æмæ тæлмацгонд цæуынц.

  27. 1938 аз

    Кириллон графикæмæ рахизд
    Бæлвырдгонд æрцыд нырыккон алфавиты уырыссаг графикон бындур.

  28. 1949 аз

    Ахтыты труппæйы ралидз Дербентмæ
    Сахар сси профессионалон лезгинаг театралон царды центр.

  29. 1970–1971 азтæ

    Музейы æмбырдтæ Азербайджаны
    Э. Г. Торчинская æмæ йе ’мкусджытæ æмбырд кодтой дарæс, хъуымбыл къахыдарæс æмæ царды дзаумæттæ.

  30. 1978 аз

    С. С. Агашириновайы монографи
    Мыхуырæй рацыд XIX æнусæй XX æнусы райдайæны онг лезгинты материалон культурæйы иртасæн.

  31. 1980-æм азты кæронæй 1990-æм азты онг

    Динон царды ног уавæртæ
    Æхсæнадон ивдтыты фæзындысты фæстæ ногæй райдыдтой публикон практикæтæ æмæ ахуыр.

  32. XXI æнусы райдайæн

    Æвзаджы цифрон иртасæн
    Аразынц лезгинаг литературон æвзаджы корпус æмæ фæрæстмæ кæнынц грамматикон иртасæнтæ.

  33. 2005 аз

    М. Ш. Ризахановайы монографи
    Мыхуыргонд æрцыд XIX æнусæй XX æнусы райдайæны онг лезгинты историон-этнографион иртасæн.

  34. 2009 æмæ 2014 азтæ

    Фæлгонцон ныффыстытæ Самуры комы
    Этографтæ документ кæнынц мифологион нывтæ æмæ сæ нырыккон æмбарынæдтæ.

  35. 2014 аз

    Карчаджы комы иртасæн
    Æмбырдгонд æрцыдысты материалтæ Карчаджы, Зизикы, Экендилы æмæ Нютюджы.

  36. 2015 азы июль

    «Та’рих Абу Муслим»-ы номхыгъды ссарын
    Мискинджайы къухфыст сси зонадон иртасæны объект.

  37. 2016–2017 азтæ

    Музейы экспедици
    Æмхуызонгонд цæуынц историон фотографи æмæ арæны дыууæрдыгæй хъæутты нырыккон цард.

  38. 2018 аз

    Альбом «Кюрайнæгтæй лезгинтæм»
    Уырыссаг этнографион музей рауагъта «Разная земля» серийы том.

  39. 2018 аз

    Мискинджайы хроникæйы мыхуыр
    Зонадон тæлмац æмæ фиппаинæгтæ къухфыст бахæстой иртасæн зилдухмæ.

  40. 2019 аз

    Азербайджаны цæрджыты нымæц
    Официалон æгъдауæй бæрæггонд æрцыд 167,6 мин лезгины бæстæйы мидæг.

  41. 2021 аз

    Уæрæсейы цæрджыты сфыст
    Уæрæсейы бæрæггонд æрцыд 488 608 адæймаджы, кæцытæ бацамыдтой лезгинаг хаст.

Хæринаг

  • Афарар

    Кæрдæгтæй æмæ æндæр бынаты æрмæджытæй конд чъиритæ. Сæ иуæг ивынц сезоны æмæ бинонты æгъдауы гæсгæ.

  • ЦӀикен

    Дзæнгæрæг чъири, фыд æмæ картофæйы æрмæгæй; этнографион ныффыстытæ фиксируют кæнынц æмæ æндæр хъæздыгдзинæдтæ æмæ æвзарæнтæ.

  • Хинкал æмæ пичӀекар

    Фых æмæ хъæбæр, бульон æмæ фыд аразынц æвæдза хæринæгты къорд. ПичӀекар аразынц æрмæгæй; бынаты рецепттæ хицæн кæнынц.

  • Дзул æмæ æхсыры продукттæ

    Хъæбæр хæринæгтæ æмæ æхсыры хæринаг баст сты хъæууон хæдзарадимæ æмæ фосдаримæ хох, развæндаг æмæ быдыры районты.

  • Бæрæгбоны хæринаг

    Фигурæй конд фыхтæ, иумæйаг куывд æмæ хæринаг радтын хауынц календарон æмæ бинонты æгъдæуттæм. Конкретон æгъдау баст у бынатимæ.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Джамаат

    Хъæууон æхсæнад иумæ кодта цæрджыты хæдзарадон, зæххон æмæ æхсæнадон хъуыддæгтыл; уынаффæтæ истой æмбырд æмæ хистæрты хайадæй.

  • Æххуыс кæрæдзийæн

    Иумæйаг куыст æххуыс кодта арæзтад æмæ хъæууон хæдзарадон куыстыты. Æфсымæртæ æмæ сыхæгты æххуыс хауд æхсæнадон цардмæ.

  • Уазæгуарздзинад æмæ кунахад

    Уазæг райсын æмæ даргъ æххуысы бастдзинæдтæ баст кодтой бинонтæ æмæ хъæутæ. Æгъдау ивыд æрцыд царды уавæртимæ.

  • Яран сувар

    Уалдзæджы бæрæгбон баст у æмдзыдæн, хæдзарадон азы сæнæфсис æмæ иумæйаг куывдимæ. Карчаджы фыстытæ фадæттæ дæттынц йæ бынаты формæты ныффыссынæн.

  • Адат æмæ динон нормæ

    Æхсæнады историон организаци хаста æгъдæуттæ æмæ пысылмон институттæ. Сæ æмдзыд хъæуы æркæсын рæстæг æмæ конкретон æхсæнады гæсгæ.

Уæлæдарæс

XIX æнусы кæрон–XX æнусы райдайæны сылгоймаджы дарæс хаста даргъ къаба-куырæт, хæдæгъд, уæллаг гом дарæс æмæ рон. Æрмæг æмæ æрæзт баст уыдысты хъæздыгдзинадимæ æмæ дарæсы нысандимæ.
Сæрдарæс æмæ иумæ кæнын кодта шуткъу æмæ стыр тыл. РЭМ-ы музейон тыл 7426-22 датæгонд у XX æнусы астæумæ: ацы æвæрд атрибуци хауы иу предметмæ.
Азербайджанæй лезгинаг коллекциты æвдыст сты хъуымауæгъд къахвæдтæ, ронтæ, дарæсы предметтæ æмæ хæдзарадон дзаумæттæ. Нырыккон сценæйы дарæс æмæ документгонд историон комплект хъæуы хицæнæй ныффыссын.

Кафт

  • Лезгинкæ

    Ном ахъуыды кæны хохон кафты хуыз, Кавказы бирæ адæмты ’хсæн парахат. Лезгинаг æххæстгæнæнтæн ис сæхи бынаты æмæ сценæйы истори.

  • Кафт сценæйыл

    Музыкалон-драмон театр профессионалон сценикон культурӕ рӕзын кӕны. Авторы сценӕйы равӕрд нӕ у зӕронд хъӕуон агъдауы ӕвӕрӕн рарӕн.

Музыкæ

Дзурдзуккъаг поэзи æмæ ашуггæнæг зарæг уæлдай æргомæй æвдыст сты Сулейман Стальскийы бынты. Йæ уацмыстæ æххæстгæнгæйæ лæвæрд цыдысты, фыст æмæ тæлмацгонд цыдысты; фыст æмæ тæлмацæн сæхи истори ис.
Музейы альбом хъахъхъæны чындзæхсæвы цæуыны историон нывæфтыд дыууæ зурначъийы æмæ гъæдæгъдæгæнæгимæ. Уый у конкретон музыкалон æвзарæны документ, æмæ нæ у иунæг лекъаг ансамблы сконд.
Национ библиотекæ æмæ зонадон рауагъдтæ хъахъхъæнынц классикты тексттæ æмæ фольклор. Литературон æмæ зарджыты традицитæ баст сты Дагъистан æмæ Азербайджаны бирæвзагон культурæимæ.

Куыстытæ

  • Сумахы аууон

    Аууон арæзт цæуы æфснайæн хæлынтæй, кæцытæ æртыхсынц бындуры хæлынтыл. Техникæйы ном нæ у æвдисæн, æмæ алы ковёр иу адæммæ иунæгæй хауы, уый.

  • Ковёр Касумкентæй

    Лекъаг æнæхъуын ковёр РЭМ 12983-1 арæзт у фысæй æмæ датæгонд у 1960–1970-æм азты. Музейы карточкæ æвдисы бынат, техникæ æмæ коллекцион номыр.

  • Хъуыдгæ дзаумæттæ æмæ цардыгæнæн дзаумæттæ

    Экспедицион æмбырдтæ Азербайджаны Кусар æмæ Куткашен районты хъахъхъæнынц уæлæдарæс, фысы æрмæджытæ, ковёртæ дзывыртæ æмæ æрхуы дзаумæттæ.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Ахты

    Самрæйы комы иу ахсджиагдæр историон æмæ культурæйы центртæй иу. Фарсыл æвдыст у Ахтыйы цæрæн арæзтады документалон фотографи 2013 азы.

  • Курах æмæ Кюрæ

    Бынагъон æхсæнæдты æмæ Кюринæйы ханады истори æргом кæны XIX æнусы хуссардагъистайнаг хицауады хицæндзинæдтæ.

  • Мискинджа

    Хъæу шиитæг æхсæнад æмæ ахсджиаг къухфыст бынтыимæ. Ам ссарынц «Та’рих Абу Муслим»-ы къоппи.

  • Вини-Яраг

    Магомед Ярагскийы райгуырæн бæстæ, богослов æмæ суфийон ахуыргæнæг XIX æнусы райдайæны.

  • Кусары æмæ йæ алфамбылай

    Азербайджаны лекъаг культурæйон уагдоны ахсджиаг хай. Музейы экспедицитæ документгонд кодтой бынагъон æхсæвдзырд æмæ культурæйон уагдæттæ.

Нæмттæ

Лæггæнæгтæ

  • Буба (лезгийнаг)

Сылгоймæгтæ

  • Баде (лезгийнаг)

Адæм æмæ культурон мысинæг

  • Етим Эмин

    XIX æнусы лекъаг фыст поэзийы классик. Йæ бынтæ хъахъхъæд цæуынц рауагъдты, тæлмацты æмæ иртастыты.

  • Сулейман Стальский

    Поэт æмæ ашуаг, 1869–1937. Дагъистаны литературон царды æмæ 1934 азы Æппæтцæдисон фысджыты съезды архайæг.

  • Магомед Ярагский

    Богослов æмæ накъшбандийаг тарикаты ахуыргæнæг. Йæ тæваг баст у Дагъистан æмæ Цæцæны диндзарды историимæ.

  • Идрис Шамхалов

    Лекъаг театралон сценæйы бындурæвæрджытæй иу; театралон уагдон йæ истори кæны Ахтыйы 1906 азы равдыстытæй.

  • Шарвили: эпосы хъæбатыр

    Лекъаг фольклоры хъæбатырон ныв. Йæ тыххæй легендарон сюжеттæ сты культурæйон бынтæ, æмæ нæ сты документалон æвдисæн историон æфсæддон хицауы биографи.

Медиа

Фотоальбом

Ахты, Дагъистан. Хохы быны цæрæн хæдзæрттæ. Документалон фотографи Fred Schaerli, 2013 азы 4 апрелы · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0Fred Schaerli · CC BY-SA 3.0 · WebP-мæ конверси · CC BY-SA 3.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; Fred Schaerli, 2013; converted to WebPФотографи

Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.