Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Андийы панорамæ, фæстаг планы Гагатли æмæ хохы рæгъимæ, Flandria12-ы документалон фотографи
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Андиаг адæм

Гъваннал

Андиаг адæм: Ныгуылæн Дагъистаны æхсæнадты истори, æвзаг, расæд æмæ культурæ. Раздæры динтæ, исламы парахатдзинад, Бахарганы кад, бурочъи ремесло, æнæхъæн хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:Дагъистан
Анди æмæ Гагатли · Flandria12, 2024 · CC BY 4.0

Æвзаг

Андиаг

Бинонтæ

Нахско-дагъистайнаг мыггаг · андиаг къабаз

Нымæц

16 758 адæймаджы Уæрæсейы нымадтой сæхи андиаг (2021)

Истори

Райгуырæн бæстæ æмæ расселение. Андиæгтæ сты Ныгуылæн-Цæгат Дагъистаны бындурон адæмтæй иу. Историон Анди баст у Ботлихы районы хохы хъæутимæ. Стыр æхсæнадтæ дæр цæрынц быдыры æмæ сахарты.
Адæм æмæ æвзаджы къорд. Андиаг къорд баиу кæны цалдæр æфсымæрон æвзаджы. Андиæгтæ куыд хицæн адæм не сты æмхуызон ахвахаг, ботлихаг, годоберинаг æмæ ацы къорды æндæр æвзæгты æппæт дзурджытæн.
Рагон нæмттæ æмæ материалтæ. Литературæйы æвдыст æрцыдысты андиæгты æмæ рагон этнонимты æмхастæу. Нæмтты æмхуызондзинад йæхæдæг нæ раргом кæны иу адæмы æнæаххос истори; ахæм арæзттæ домынц хицæн бæрæггæнæн.
Æхсæнад æмæ хиуынаффæ. Анди уыд хъæуы æхсæнадты цæдис. Джамаат, зæронд лæгтæ æмæ бынатон авторитеттæ архадысты хæдзарадон, барадон æмæ æддагполитикон фарстытæ аскъуыны.
1782 азы фыстæг. Æвæрд æрцыд андиаг шамханы, зæронд лæгты æмæ джамааты фыстæгдар Кизляримæ. Документ æвдисы бирæвзагон дипломати, ныхас æмæ буркæты лæварæн пайда.
Кавказы хæст. Андиаг æхсæнадтæ архадысты Шамилы змæлды. Агларовы иртасыны æвдыст æрцыд имаматы æххуыс æмæ Уæрæсейы администрацимæ ныхас дæр; æхсæнады мидæг позицитæ æмæ интерестæ хицæн уыдысты.
Хæдзарад æмæ базар. Зæххкуыст, фосдард, дыргъдард æмæ куыстытæ кæрæдзи æххæст кодтой. Андиаг буркæты зындзинад баста хохы хъæутæ Кавказы æндæр хайты базартимæ.
Административон ивдтæ. Ботлихы кантон арæзт æрцыд 1928 азы 22 ноябры; 1929 азы 3 июны раивд æрцыд районы. 1963 æмæ 1965 азты территориалон реформæтæ ногæй ивтой йæ арæнтæ.
Сфыст æмæ идентитет. 2021 азы Уæрæсейы хицæнæй андиаг хаст æвдыстой 16 758 адæймаджы, уыдонæй 16 245 Дагъистаны. Таблицæйы андиæгтæ хауынц авайраг категоримæ; ацы нысантæ нæ хъæуы ногæй авайраг иумæйаг бæрцмæ бафтауын.

Æрцæуын æмæ бынаты æхсæнадтæ

Хохы æхсæнадтæ. Анди, Гагатли, Зило, Риквани, Ашали æмæ æндæр хъæутæ хъахъхъæнынц бынатон ныхасы æмæ культурон хицæндзинæдтæ. Иумæйаг адæмы ном нæ фехалы хъæууон идентичност. Муни æмæ Кванхидатль. Сæ ныхас традиционæй иугонд цыд дæллаг-андиаг къордмæ; йæ хицæндзинады къаддæрдзинад домы нырыккон лингвистон классификацитæ нымайын. Быргъы æрцард. Хасавюрты, Бабаюрты, Кизилюрты районты æмæ сахарты æхсæнадтæ хъахъхъæнынц сæ бастдзинад хохы райгуырæн бонимæ. Афæлдæхт йæхæдæг нæ равдисы æвзаг кæнæ идентичност фесæфыны.

Æвзаг

Андиаг æвзаг хауы нахско-дагъистайнаг мыггаджы андиаг къабазмæ. Уый у хицæн æвзаг, авайраг æвзаджы дзурд нæу.
Традиционæй хицæн кæнынц уæллаг-андиаг æмæ дæллаг-андиаг къордтæ. Мунийаг æмæ кванхидатлаг дзурд тынг хицæн кæнынц Анди, Гагатли, Зило æмæ Риквани дзурдæй; нырыккон куыстыты æрдзырдтой хицæн кванхидатль-мунийаг æвзаг равзарыны тыххæй.
Официалон æвзæрст иумæйаг фыссынады нормæ нæй. Рацыдысты кириллон бындурыл рауагъдтæ, уыдонимæ сывæллæтты чингуытæ «Андийы сызгъæрин фонд» серийæ. Хицæн фыссынады фæлтæртæ хъæуы хицæн кæнын æппæтæн хъæуаг алфавитæй.
Æвзаг лæвæрд цæуы бинонты, фæлæ сахары æнкъарæн æмæ æвзаджы ивд кæнын кæнынц зынтæ кæстæр фæлтæртæн. Иртасæнтæ документ кæнынц бынатон дзурдтæ æмæ сæ хицæндзинæдтæ.

Дин æмæ динты истори

Раздæры динтæ. Сæ рацаразынц фольклор, бынатон лексикæ æмæ этнографион фыстытæм гæсгæ. Æвæрд сты хицæн пласттæ, æнæхъæн рагон канон нæ. ЦӀоб. Этографтæ йæ ныффыссынц куыд раздæры динты уæлдæр бардуаг. Ном æвæрд уыд арфæты æмæ хорзæхдзырдты, фæстæдæр мусульмайнаг æнкъарæны ногæй æмбарын кодтой. Арв, рухсгæнджытæ æмæ хæдзары удтæ. Ныффыст æрцыдысты хур æмæ мæйы персонификаци, «Тæфы мады» æмæ хæдзары калмы тыххæй æмбарынæдтæ. Уыдон сты хицæн хъæуты фольклоры тыххæй бæрæггæнæнтæ. Бахарган æмæ сыгъдæг ландшафт. Хæхтæ, материалтæ æмæ лæгæттæ хаудысты къæвдакурæн æмæ дзæбæхкæныны æгъдæуттæм. Иртасджытæ фæдыл кæнынц ацы бынæтты нысаны ивд исламы райсыны фæстæ. Чырыстонды тыххæй бæрæггæнæнтæ. Агларов æрхæссы бынатон хроникæ, кæцы радзырд кæны раздæры дзуары кад кæныны тыххæй. Уый у фыссынæн традици, кæцыйы хъæуы æмхастын æндæр бæрæггæнæнтимæ; уый нæ равзары æппæт æхсæнадты иумæйаг чырыстон период. Исламы парахатдзинад. Сефербеков исламмæ æрбацыд ассоции кæны XIII–XV æнустимæ; академион очерк равзары XIV æнус. Ацы арæнтæ ныффыссынц æрвыстæй цæуæг процесс, æнæ иумæйаг æппæт хъæуты иумæйаг раивд. Куыд фидар кодта дин. Мæзджыттæ, медресетæ, кадийты куыст æмæ араббаг чингуыты ахуыр кæнын ислам бафтыдтой æхсæнадон институттæм. Зонындзинæдты лæвæрд дæр бындур кодта бынатон дзурдыл. XVI æнусы ахуырдзинад. Агларов æрхæссы суфизмы тыххæй чиныджы фыст, кæцы 1562 азы ногæй фыст æрцыд Молла Хаджи-Алийы медресейы. Уый у райст динæхуырады бæрæггæнæн. Суннитаг традици. РАН-ы нырыккон æрмæджытæ æвдисынц диндар андиæгты куыд мусульмантæ-сунниттæ. Этникон хаст нæ равзары адæймаджы хикон æмбарынæдтæ. XVIII æнусы мусульмайнаг æхсæнад. 1782 азы фыстæг æмбарын кæны Къуранмæ арфæйы тыххæй сæрмагонд. бадзырдты тыххæй конккретон дуггуыты. Зикр æмæ хæрзиуæг. Бахарганы кувæндæтты зикр æмæ садакъа раттыны тыххæй фыст æрцыд. Ацы практикæтæ хохты кад кæнынимæ иумæ иртасджытæ æвзарынц куыд диндзарды культурæйы бынæттон историон формæ. Советон заман. Диндзарды уагдæтты арæнтæ амыдта æмæ æхсæнадты æхсæнадон архайд фæивтой. Хистæртæй æгъдæутты балæвæрд ног уавæрты дарддæр цыд. XX æнусы кæрон сæндидзынад. Дагъыстаны диндзарды ахуырад æмæ мæзджытты æхсæнадон архайд ногæй фæрæзтой. Иумæйагæй бынæттон æгъдæутты бардзырды тыххæй спортытæ рацыдысты. Æууæндын æмæ нырыккон заман. Хъæуыдзыдты æмæ бонты æгъдæутты тыххæй историон радзырдтæ нæ сты ныртæккæйы андиаг адæмы æууæндынты иумæйаг номхыгъд. Традициты бахъахъхъæныны къæпхæн хицæн кæны.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Андиаг æвзаг у хицæн æвзаг андиаг къабазы нахско-дагъистайнаг мыггаджы.
  • Андиаг æвзаджы къорд æмбарын кæны цалдæр хицæн æвзаджы.

Æрцард æмæ нымæц

  • 2021 азы сфыст: Уæрæсе 16 758 андиаг; Дагъистан 16 245. Нымад сты авайраг категорийы сконды.

Культурæ æмæ цард

  • 1782 азы фыстæг æмбарын кæны сау æмæ урс буркæтæ дипломатон лæварæн.

Истори

  • Сефербеков андиæгты исламмæ æрбацыд ассоции кæны XIII–XV æнустимæ.
  • Ботлихы кантон арæзт æрцыд 1928 азы 22 ноябры.

Æнæхъæн хронологи

  1. Исламы размæ традицитæ

    Æрдзы культтæ æмæ ЦӀоб
    Сæрæвæрд æрцæуынц æвзаг, фольклор æмæ æгъдауон фыстытæм гæсгæ.

  2. Астæуккаг æнусты таурæгътæ

    Чырыстон диндзинады тыххæй бæрæггæнæнтæ
    Локалон хроникæтæ дардтой дзуары кады тыххæй мысын; датæтæ бæрæг кæнын хъæуы æнæфагæй.

  3. XIII–XV æнустæ

    Æхсæнадты исламæн сæ басæттын
    Ахæм уæрæх период нысангонд æрцыд Р. И. Сефербековы иртасыны.

  4. XIV æнус

    Исламы фидаргæнæн академикон очеркы
    Æнкъарддæр датировкæ æркæсгæ вæййы уæрæх периодизацийы ’ввахс.

  5. XV æнус

    Али-Мирза ал-Анди
    Историон литературæйы зындгонд у куыд ахуыргонд æмæ кадий.

  6. 1562 аз

    Медресæйы къухфыст
    Чиныг фыссыны тыххæй фыст æвдисы диндзарддзинады ахуырады тыххæй.

  7. XVII æнус

    Сыхæгты зæххыты ’ввахс ахастдзинæдтæ
    Фыст таурæгътæ ныв кæнынц андийаг æхсæнадты хæдбардзинады тыххæй тох.

  8. XVIII æнус

    Хъæуон æхсæнадты цæдис
    Джамаат æмæ хистæртæ архайынц куыд Андийы коллективон минæвæрттæ.

  9. 1782 азы январь–апрель

    Кизлярмæ фыст
    Ныффыст æрцыдысты бадзырдтæ, фысты тæлмац æмæ дыууæ буркæйы лæваргæнæн.

  10. XIX æнусы фыццаг æрдæг

    Уæй æмæ хæстон ныхмæлæуд
    Æхсæнадты ахастдзинæдтæ Уæрæсейы администрациимæ ивгæ вæййынц Кавказы хæсты дзырдты.

  11. 1845 аз

    Хæстон экспедици Андийæй
    Агларов æркæсы цаутытæ куыд имамат æмæ уæрæсейаг æфсæдты ныхмæлæуды хай.

  12. XIX æнусы дыккаг æмбис

    Ног административон системæ
    Æхсæнадтæ бахаст æрцæуынц Дагъистаны облæсты зылдон разамындмæ.

  13. XIX æнусы кæрон

    Бурочны дзуар
    Материалтæ равдисын æмæ сæ регионы æдде æрвитыны тыххæй.

  14. 1906 аз

    А. М. Дирры фыст
    Мыхуырæй рацыд «Андиаг æвзаджы цыбыр грамматикон очерк».

  15. 1912 аз

    Андийы дунеон скъола
    Академикон очерчы фыст æвдисы фыццаг дунеон скъолайы гом кæныны тыххæй.

  16. 1928 азы 22 ноябры

    Ботлихы кантон
    Арæзт æрцыд ног административон иуæг.

  17. 1929 азы 3 июны

    Районмæ фæивын
    Ботлихы кантон районы статус райсы.

  18. 1930-æм азтæ

    Бурочны производствы ивд
    Кавалерийы ролы фæлмæцын æмæ уæлæдары ивд æндавынц домæнмæ.

  19. Советон период

    Диндзардзинады институтты арæзтад
    Ивынц публикон динон архайды уавæртæ.

  20. 1957 аз

    Рикваниаг ныхасы иртасæн
    Я. Г. Сулейманов Рикванийы бæрæггæнæнтæм гæсгæ фыссы андиаг æвзаджы тыххæй.

  21. 1963 азы 1 февралы

    Хъæууон районы стырдæр кæнын
    Иугонд æрцыдысты Ботлихы, Ахвахы æмæ Гумбеты районы хайы территоритæ.

  22. 1965 азы 12 январы

    Районы арæнты сæрыстырдзинад
    Ботлихы район æрлæууы раздæры территоримæ.

  23. 1965 аз

    И. И. Церцвадзейы куыст
    Мыхуырæй рацыд андиаг æвзаджы тыххæй монографи.

  24. 1980-æм азты кæрон–1990-æм азтæ

    Диндзардзинады райрæзт
    Дагъистаны мусульманон æхсæнадты гом архайд фæрæзджы кæны.

  25. 2002 аз

    Историкон-этнографион монографи
    Мыхуырæй рацыд М. А. Агларовы иртасæн андиæгты тыххæй.

  26. 2010 аз

    Гагатлийы дзурд
    Мыхуырæй рацыд Х. С. Салимовы куыст.

  27. 2010 аз

    Андиаг æвзагыл аргъæуттæ
    Мыхуырæй рацыд тæлмацгонд рауагъд «Дунейы адæмты аргъæуттæ».

  28. 2013 аз

    Раздæры динтæ иртасæн
    Мыхуырæй рацыд Р. И. Сефербековы куыст мифологи æмæ исламы тыххæй.

  29. 2014 аз

    «Алип мицъи»
    Андиаг алфавиты иу фæлварæн «Андийы сызгъæрин фонд»-ы серийы.

  30. 2016 азæй

    Зилойы ныхасы документаци
    Самира Ферхеес иртасы андиаг грамматикæйы алыхуызон аспекттæ.

  31. 2017 аз

    Хохы культты иртасæн
    Рамазанов æмæ Сефербеков анализы кæнынц хур æмæ къæвдайы сидæн æгъдæуттæ.

  32. 2019 аз

    «Андийы сызгъæрин фонд»-ы обзор
    М. Ш. Халилов рафыссы Р. М. Ибрагимовы чингуытæ.

  33. 2021 азы 1 октябры

    Ныффысты рæстæг
    Андиагдзинад бацамыдтой Уæрæсейы 16 758 адæймаджы, Дагъистаны 16 245.

  34. 2024 азы 31 августы

    Документалон панорамæ
    Flandria12 фотографи кæны Анди æмæ Гагатлийы; нывæфтыд архайд æрцыд фарсыл.

Хæринаг

  • Хинкал æмæ бинонты фынг

    Хинкал Агларовы фыст бынæттон радзырдты æрцыд. Уый у бынæттон хæринагдзарды культурæйы хай, бинонты хицæн варианттимæ.

  • Ритуалон дзул

    Гагатлийы хусæны рæстæг кодтой æнæкъæбæр дзул «панкъир» æмæ йæ цæрджыты ’хсæн дих кодтой. Уый у историон æгъдауы нывæфтыд.

  • Бӕрӕгбоны хӕринаг

    Бæрæгбоны уалдзæджы бонтæм цæттæ кодтой фигурæджы бæгæныйы хæринаг; бæрæгбоны «хъæздыгады бæлас» æххуырстой къæбæрдзыд продукттæ æмæ æндæр хæринагæй.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Æрдзырд æмæ уазæгуарздзинад

    Æфсымæрон æмæ сыхæгты бастдзинæдтæ дардтой иумæйаг куыстытæ æмæ уазджыты райсыны фæрцы. Æхсæнадон номы кад тынг ахсджиаг уыд.

  • Хъæуы æмбырд

    Джамаат æмæ зæронд лæгтæ архайдтой æхсæнадон хъуыддæгты разамынды. 1782 азы фыст æвдисы коллективон минæвардзинад æддаг бадзырдты.

  • Календарь æмæ æрдзы

    Къæвдакурæны æгъдæуттæ æвдыстой, хæдзарад боныгæй куыд баст уыд. Локалон варианттæ хъæутæм æмæ архайджыты скондмæ гæсгæ хицæн кодтой.

Уæлæдарæс

Уæллаг-андийаг сылгоймаджы дарæс хицæн кодта чъухту хуызæн æрдæгмæйы сæрдарæн, кæцы уыд къухæйконд кæнæ парчæйæ æххуырст, æмæ стыр урс кӀазийы бахъуырæй. Дæллаг-андийаг варианттæ хицæн кодтой: иу къорды нывæфтыд æнæфаг у æппæтæн сæ иумæйаг нысанмæ афæразын.
Буркæ уыд нæмыгæй конд уæллаг дарæс. Урс æмæ тар хъуымацæй конд продукттæ, хъуымацы миниуджытæ æмæ æрæзтæн амалтæ хицæн кодтой. Йæ хæдзарадон æмæ историон нысаниуæг æнæфаг у хæцæнгæрзтæй æдасдзинады тыххæй фидаргæнæнмæ афæразын.

Кафт

  • Къибдил

    Рагон андийаг кафт ныффыст æрцыд локалон культурæйы нывæфтыдты. Нырыккон сценæйы æххæстгæнæн хицæн кæнын хъæуы историон æвæрд варианттæй.

  • Зикр

    Ритмикон коллективон æрымысæн хауы диндзарддзинадмæ. Статьяйы уый ныффыст æрцыд дунеон бæрæгбоны кафтæй хицæнæй.

Музыкæ

Андийаг музыкалон фольклор тынг баст у авайраг культурæимæ æмæ дарддæр кæны локалон хицæндзинæдтæ. Зарæджы традици вæййы бинонты æмæ æхсæнадон бæрæгбонты контексты.
Аргъæуттæ, рæвдыд дзырд æмæ хъæлдзæг радзырдтæ ахсджиаг бынат ахстой дзургæ культурæйы. Андийаг æвзагыл мыхуыргонд рауагъдтæ æххуыс кæнынц тексттæ хъахъхъæнын æмæ сывæллæттæм сæ лæвæрды.

Куыстытæ

  • Буркæты нæмын

    Буркæты производство йæхимæ иста хъуымац цæттæ кæнын, нæмын æмæ æрæзтæн амалтæ. Историон нывæфтыдты сæрмагондæй бæрæггонд æрцыдысты продукцийы миниуджытæ æмæ сæ фæрæзтæй уæй кæнын.

  • Куысгуырд æмæ дипломати

    1782 азы андийаг минæвæрттæ Кизлярмæ арвыстой сау æмæ урс буркæтæ. Документ фидар кæны продукцийы нысаниуæг куыд хъæздыг лæвар.

  • Кванхидатлы цæхх

    Историонæй Кванхидатлы къахтой хæринаггæнæн цæхх локалон цæххджын материалтæй. Куысгуырд æххуыс кодта æхсæнады хæдзарадæн.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Анди æмæ Гагатли

    Локалон æхсæнадты стыр историон центртæ. Сæргонд æвдисы Андийы æцæг панорамæ, Гагатли йæ фæстаг фоны.

  • Бахарган

    Кадджын хох, баст раздæры диндзинæдтæ, пысылмон кувæндзинæдтæ æмæ локалон таурæгътæимæ.

  • Муни æмæ Кванхидатль

    Дæллаг-андийаг дзургæ вариантты ахсджиаг центртæ. Сæ æвзагон хицæндзинæдтæ æркæсгæ вæййынц уæллаг-андийагтæй хицæнæй.

  • Мунийы мæсыг

    Историон æххæстгæнæн арæзтад андийаг къæдзæхы хуссар æфсæнвæндагмæ ’ввахс; рагон фæндæгты æмæ территорийы фидаргæнæны æвдисæн.

Нæмттæ: пайдагæнынæн æвдисæнтæ

Лæггæнæгтæ

    Сылгоймæгтæ

      Адæм æмæ культурон мысинæг

      • Али-Мирза ал-Анди

        XV æнусы ахуыргонд æмæ кадий, историон литературæйы баст Андуничы фæдзæхстимæ.

      • Мамайхан Агларов

        Андийæгты истори, æхсæнадон арæзт æмæ культурæйы иртасæг, 2002 азы историон-этнографион монографийы автор.

      • Расул Ибрагимов

        «Андийы сызгъæрин фонд» серийы сывæллæтты æмæ ахуырадон рауагъдты автор, кæцытæ архайынц мадæлон æвзагыл фыссыны практикæты рæзты.

      Медиа

      Фотоальбом

      Анди хъæу, фæстаг планы Гагатли. Flandria12 · 2024 азы 31 августы · Wikimedia Commons · CC BY 4.0 InternationalFlandria12 · CC BY 4.0 International · WebP-мæ конверси · CC BY 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/; Flandria12, 31 August 2024; converted to WebPФотографи

      Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.