Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Арфызгъæрæн къæрттæй конд каньон, бирюзæхуыз дон æмæ хус кæрдæгджын къуылттимæ
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Солиаг адæм

МагӀарулал

Агъултæ, магӀарулал: Дагъистаны хохы æхсæнæдты истори, æвзаг, культурæ æмæ æгъдæуттæ. Раздæры динтæ, чырыстон бынтæ, пысылмон дины парахатдзинад æмæ материалтимæ æнæхъæн хронологи.
Регионтæ:ДагъистанАзербайджан
Сулачы каньон: пейзажы æмбарынад · иллюстраци

Æвзаг

Солиаг æвзаг (магӀарул мацӀ)

Бинонтæ

Нахско-дагъистайнаг мыггаг, авараг-андиаг къабаз

Нымæц

1 012 074 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Истори

МагӀарулал. Авайрæгтæ сты Цæгат-Скæсæн Кавказы бындурон адæмтæй иу. Хином магӀарулал баст у хохы райгуырæн бæстæимæ; пайда кæнынц ма аварал номæй дæр. Историон æрцард ахсы Дагъистаны хохы æмæ хохы развæлгъау зæххыты стыр хай. Авайраг æхсæнадтæ цæрынц ма Цæгат Азербайджаны, Уæрæсейы æндæр регионты æмæ фæсарæйнаг диаспорæйы.
Æвзаг æмæ æмарæн адæмтæ. Авайраг æвзаг хауы нахско-дагъистайнаг мыггаджы авараг-андиаг къабæзмæ. Андиаг æмæ цезаг æвзæгтæ æнæмæнгæй авайраг диалекттæ нæу: сæ ’хсæн ис хæдбар æвзæгтæ, кæцыты ис сæхи истори æмæ бынатон идентичносттæ. Литературон авайраг та у ахсджиаг æрмæг æмæ ахуырады фæрæз уыцы æвзæгты дзурджыты хайæн.
Астæуккаг æнусты æхсæнадтæ. Хохы Аварийы историмæ стыр бынат ахсы Сарир, кæцы зындгонд у астæуккаг æнусты фыст æрмæгтæй. Йæ цæрджытæ æмæ йæ территори æнæмæнгæй нæ баст уыдысты нырыккон авайраг адæмимæ. Æрмæгты нымад сты чырыстон хицаутæ æмæ дин практикæты хицæндзинад. Фæстæдæр ахсджиаг роль хъазыдысты нуцалты хицауад, кæцы йæ центр Хунзачы ис, æмæ хæдбар хъæуы æхсæнадты цæдистæ.
Æхсæнадтæ æмæ хæдзарад. Джамаат уыд хъæуы æхсæнад; æрвадæлон иугæндтæ, тухумтæ, уыдысты æндæр æвæрæны социалон бастдзинæдтæ. Хæдзарад иу кодта террасон зæххы куыст, фосдард, дыргъдон, курæгдзинад æмæ аивæн. Куысты хуызты астæуы баст уыд бæрзонд æмæ æрдзы уавæртæй: бæрзонд хох, цæугæдонты дæлвæзтæ æмæ хохы развæлгъау зæххыты иу хæдзарадон схемойæ нæ гæнæн æвдисын.
XVIII æмæ XIX æнус. Надир-шахы балцы ныхмæ тох 1741 азы, Авайраг ханады политикæ æмæ имамат сты регионы историйы хицæн къахдзæфтæ. XIX æнусы авайрæгтæ архайдтой хохæгты змæлды; хицæн æхсæнадты бастдзинад имаматимæ æмæ Уæрæсейы империимæ ивта. Æнæ æппæт адæм, æнæ æппæт хъæутæ нæ гæнæн æвдисын иу политикон фарс æнусты дæргъы.
Имамат æмæ хæст. Гази-Мухаммад, Гамзат-бек æмæ Шамиль сæргълæууæг кодтой имамат Цæгат-Скæсæн Кавказы. Шамилы рæстæджы архайдтой наибдæттæ æмæ шариатон хицауады нормæтæ; сæ бонвæрнон куысты тыххæй æвдисы араббаг æвзагыл фыстæджытæ. Ахульгойы æрбабырст 1839 азы æмæ Гунибы æрхауын 1859 азы æмхуызон кодтой уæззау адæмон зиантæ æмæ сты ахсджиаг цаутæ историон мысинаг.
XX æнус. Дагъистаны АССР саразын 1921 азы сси административон веха республикæйы æппæт адæмтæн. Советон период æрбадта скъолайы ахуырад, литературон æмæ профессионалон культурæйы ног формæтæ, коллективизаци æмæ динмæ паддзахадон æвæрд. Хохæй æрцæуын, сахарты рæзын æмæ куысты хуызты ивд стырæй фæивтой бонвæрнон цард.
Нырыккон культурæйы цард. Авайраг æвзаг пайда кæнынц бинонты ’хсæн, мыхуыры, литературæйы, театры æмæ ахуырады. Расул Гамзатовы поэзи зындгонд у бирæ тæлмацты, фæлæ тæлмацтæ нæ баивынц авайраг оригиналон тексты. Адæмы нырыккон истори дæр аразынц бинонты бастдзинæдтæ, сахарон цард æмæ æмарæн адæмтимæ культурæйы аивæн.

Æвзаг

Авайраг æвзаг, магӀарул мацӀ, хауы нахско-дагъистайнаг мыггагмæ. Æвзаджы хицæн кæнынц цæгат æмæ хуссар диалектон къордтæ, кæцыты ’хсæн ис бæрæг хицæндзинæдтæ. Нырыккон литературон нормæ баст у æппæты фыццаг цæгат хуызтимæ, Хунзахаг дæр кæцыты ’хсæн.
Авайраг æвзаг историон æгъдауæй лæууыд æхсæнадты ’хсæн бастдзинады фæрæз Дагъистаны ныгуылæны. Литературон авайраг зонын нæ кæны андиаг, цезаг кæнæ æндæр æвзаг «æнæхъæн диалект». Сфæлхаты националондзинад æмæ мадæлон æвзаг сты хицæн характеристикæтæ.
Фыссынады традицимæ хауы араббаг графикæйы аджам. 1920-æм азты пайда кодтой латинаг графикæйæ, 1938 азæй фидар æрцыд кириллон графикæ. Услары зонадон æвдисæн, 1889 азы мыхуыр æрцыд, хауы æвзаг иртасыны историмæ æмæ нæу авайраг ныхасы равзæрды датæ.
Авайраг æвзаг баззади дзургæ бастдзинады, аив литературæйы, скъолайы ахуырады æмæ медиайы æвзагæй. Уырыссаг-авайраг дывзагондзинад æмæ æмарæн æвзæгтæ зонын æвæрынц хицæнæй сахары, хъæуы æмæ диаспорæйы.

Дин æмæ динты истори

Бынаты динтæ. Дунеон динтæ размæ кæмæй сæрвæлтау уыдысты, уæд æвæрд уыдысты æрдзы æмæ хæдзарады æххуысгæнджыты, сыгъдæг бынæтты, хæдзар æмæ бинонты бахъахъхъæныны тыххæй æмбарынæдтæ. Этнографтæ фыстой къæвдадзурды æгъдæутты, календарон архайд æмæ хъахъхъæныны практикæты тыххæй. XIX–XX æнусты фæстæдæр конд фыстытæ нæ амонынц рагон авайраг æхсæнадты иумæйаг ивгъуыд дин сæрæвæрд кæнын. Чырыстон бынтæ. Астæуккаг æнусты хохджын Авари чырыстон Кавказы дунейы хъуыды кодта, сæйрагдæр Гуырдзыстонимæ. Чырыстон дин кæй уыд, уый æвдисынц аргъуантæ, ныгæныны цыртдзæвæнтæ, дзуæрттæ æмæ фыстытæ. Фæлæ Сариры хицауы дин, иу хъæуы практикæ æмæ æппæт цæрджыты уырнындзинæдтæ иухуызон нæ сты. Цыртдзæвæнтæ цы дзурынц. Датуны аргъуан æмæ чырыстон мотивтæ дурæвæрды скульптурæйы хауынц динон бастдзинæдты историмæ. Дурмæ конд нывы иртасын домы датæ, контекст æмæ абард: иу дзуар кæнæ хъахъхъæныны нысан йæхæдæг æппæт æхсæнады динмæ æрвитыны бæлвырд датæ нæ дæтты. Рагон мотивты хай дарддæр цард, динон æвзарæн ивгъуыд фæстæ дæр. Райдиан пысылмон тæвагтæ. VII–IX æнусты арабон балцтæ Дербент æмæ æндæр центртæ сæйраг пысылмон культурæйы ахæссæгтæ скодтой. Уый нæ нысан кæны, æппæт авайрæгтæ VII æнусы пысылмон дин кæй райстой. Хохджын районты чырыстон, бынатон æмæ пысылмон традицитæ дæргъвæтин рæстæг иумæ архайдтой. Пысылмон дин хохты куыд фæзынд. Ахсджиаг уыдысты æввахс пысылмон центртæ, политикон цæдистæ, базар, ахуыр æмæ проповедь. Хæстон æмбырдтæ æмæ тыхæй динмæ æрвитын дæр уыдысты процессты хай иу районты; æппæт исламизаци æрмæстдæр сæрхæсты кæнæ æрмæстдæр сабыр миссийæн æвæрын раст нæу. Хунзах, Гидатль æмæ хуссар æхсæнадтæ ацы фæндаг иумæйаг нæ фæцыдысты. Гидатль: бæлвырд æвдисæн. Зонадон литературæйы æрвыст æрцыд эпиграфон датæ 880 хиджрæйы, кæцы 1475–1476 азтæм æмбæлы æмæ баст у Гидатлы пысылмон дины фæзындимæ æмæ Хаджи Удураты номимæ. Ацы дæнцæг æвдисы бынатон проповедникты рол æмæ дин æввахс æхсæнадты ’хсæн дарддæр ахæссыны тыххæй. Уый у иу традицийы датæ, æппæт адæмы динмæ æрвитыны датæ нæ.Суннизм æмæ сæрибардзинады ахуыр. Уырнынджын авайрæгты ’хсæн сæйрагдæр у суннитон пысылмон дин шафиитон мазхабы. Мæзджыттæ, скъолатæ, динзонджытæ æмæ къухфыстыты æмбырдтæ дарддæр кодтой Къуран, арабон æвзаг æмæ бардзырды ахуыр. Арабон фыссын культурæ æмæ авайраг дзургæ традици иумæ цардысты æмæ кæрæдзимæ тæваг кодтой. Суфизм æмæ имамат. XIX æнусы фыццаг æмбисы накшбандийон бастдзинæдтæ хохджынты змæлды ахсджиаг роль хъазыдысты. Тарикат у пысылмон дины мидæгдæр дунеон æфсымæрад, æрмæстдæр дин нæу. Имамат дæр уыд политикон æмæ бардзырдон институт. Йæ бастдзинæдтæ адатимæ æмæ бæлвырд хъæуы æхсæнадтимæ конфликтон кæй уыдысты, уый æнцон у. Советон дуджы. Динон ахуыр æмæ уагдæтты арæнтæ уырнындзинад æппæтæй фесæфын нæ бауагътой. Зонындзинæдтæ æмæ практикæтæ бинонты æмæ официалон æмæ æнæофициалон нывты ’хсæн ахæссынц. Дин кæддæр æхсæнады раз кæй уыд, уый дæргъ æмæ бынатон уавæртæй баст уыд; революцийы размæ æмæ нырыккон динон царды ’хсæн æппæтæй скæныны тыххæй хъуыды истори æнцон кæны. Сæрвæлтау æмæ нырыккон цард. 1980-æм азты кæрон æмæ 1990-æм азты мæзджытты æххæст архайд, ахуыр æмæ пысылмон балцытæ фæрæзтой. Æвзарæн динон проекттæ æмæ традицийы тыххæй спортытæ фæзындысты. Абон пысылмон дин бирæ авайрæгтæн ахсджиаг у, фæлæ адæймаджы уырнындзинад æмæ æгъдæутты æххæст кæнын национдзинадæй автоматикон æгъдауæй нæ бæлвырд кæнынц. Адæмы нымæц ам «уырнынджыты процент» рагъуыны тыххæй нæ пайда кæны.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Авайраг æвзаг хауы нахско-дагъистайнаг мыггаджы авараг-андиаг къабæзмæ.
  • 1938 азæй фæстæмæ пайда кæнынц кириллон графикæйæ.

Æрцард æмæ нымæц

  • 2021 азы цы сфæлхат æрцыд, уым Уæрæсейы нымад æрцыд 1 012 074 авайраджы. Уый нæу авайраг æвзаг дзурджыты нымæц.

Культурæ æмæ цард

  • Унцукуль у æфсæйнаг æртæхгæд æрцыд гæздæнтæ кæныны арт-центр.
  • Сылгоймаджы дарæс хицæн кодта æмæ æмæ авайраг æхсæнæдты ’хсæн.

Истори

  • Эпиграфон датæ 1475–1476 азтæ хауы Гидатлы пысылмон дин парахат кæнынмæ.
  • Шамилы фыстæджытæ сты имаматы историмæ баст документты æрмæг.

Æнæхъæн хронологи

  1. Раннæвзагъд

    Хæххон æхсæнæдтæ æмæ Сарир
    фыстæвдтæ Сариры политикон арæзтад æвдисынц. Йæ арæнтæ æмæ цæрджыты сконд нырыккон этникон æмæ административон арæнтæимæ нæ бафидыдтой.

  2. VII–IX æнустæ

    Араббаг балцтæ Дагъистаны
    Раннæ мусульмайнаг контакттæ баст сты Скæсæйнаг Кавказы хæстон æмæ политикон цаутæимæ. Уый нæу алы авайраг æхсæнад дæр саудзурæг бæрæгбон.

  3. Астæуккаг æнустæ

    Чырыстон бастдзинæдтæ
    Аргъуантæ, ныгæдты æрмæстдæртæ æмæ фыстæвдтæ дзурынц хæххон Аварийы чырыстон уавæры тыххæй. Уый бынæттон динтимæ иумæ цард.

  4. XIII–XIV æнустæ

    Хунзахы динон уавæры ивд
    Ацы период историографийы исламон институтты фидардзинад æркастæуы. Процессы конкретон датæтæ æмæ этаптæ ма материалты æмбарынæй баззайынц.

  5. 1475–1476 азтæ

    Гидатлы исламæн бацыды эпиграфон датæ
    Хиджрайы 880 азы датæ баст у Хаджи Удураты номимæ. Уый хауы конкретон æхсæнадмæ, æмæ нæу æппæт авайрæгты саудзурæн.

  6. XV æнусы кæрон æмæ XVI æнус

    Соседон æхсæнæдты исламæн бацыды дарддæрдзинад
    Проповедь æмæ бынæттон центртæ ’хсæн бастдзинæдтæ ислам дарддæр ’рхастой. Процесс æппæт районты иумæ нæ фæци.

  7. Позднæйы Астæуккаг æнустæ æмæ Ног рæстæг

    Æхсæнæдтæ æмæ нуцалты хицауад
    Хъæуты цæдистæ æмæ Хунзахы хицауад политикон арæзтады хицæн формæтæ уыдысты. Æппæт æхсæнæдты иумæйаг æнæивгъуыд структурæ нæ уыд.

  8. XVII–XVIII æнустæ

    Террасон хæдзарад æмæ аивæд
    Зæххкуыст, фосдар, дыргъдон æмæ курæггаг хæххон æмæ быдырон районты баиу кодтой.

  9. 1741 аз

    Надир-шахы æфсæддонты ныхмæ тох
    Андалалы хæстон архайд хæххон Дагъистаны историмæ ахсджиаг эпизод сси. Таурæгъты детæлтæ документон æвдисæнтæй хицæн кæнын хъæуы.

  10. XVIII æнусы кæрон æмæ XIX æнусы райдиан

    Ханады æмæ хæдбар æхсæнæдты политикæ
    Соседон хицауæдтимæ æмæ Уæрæсейы империимæ ахастдзинæдтæ æхсæнæдты ’хсæн хицæн кодтой æмæ рæстæгимæ ивтой.

  11. 1820-æм æмæ 1830-æм æзтæ

    Шариат æмæ имаматы тыххæй змæлд
    Мусульмайнаг институтты фидардзинад баст уыд хæххон адæмы политикон змæлдимæ. Уый ныридæгæн кæй уыд, уыцы исламон традицийыл бындур кодта.

  12. 1832 аз

    Гази-Мухаммады мæлæт
    Фыццаг имам Гимрыты штурмы фæмард. Хæххон адæмы змæлд дарддæр цыд иннæ имамты разамындæй.

  13. 1834 аз

    Шамиль имам сси
    Шамилы разамынды даргъ этап райдыдта; баззайгæ документтæ имаматы хицауад æмæ бастдзинæдты иртасын кæнынц.

  14. 1839 аз

    Ахульгойы æмбырд
    Хæстон архайд фидарæнæн хæлд æмæ стыр зианæн æркодта. Шамиль аирвæзын байрадта; имамат дарддæр баззад.

  15. 1840-æм æмæ 1850-æм æзтæ

    Наибдæттæ æмæ араббаг æвзагыл фыстæвдтæ
    Уагъдтæ, жалобæтæ æмæ фыстæгтæ æвдисынц хицауады, æфснайыны, тæрхон æмæ æхсæнæдты ’хсæн ахастдзинæдты æмæ æндæрвон хæстæ.

  16. 1859 аз

    Гунибы æрхауд
    Шамилы асæрф æмæ имаматы истори куыд архайæг паддзахад, уый фæци. Кавказы æндæр территориты хæст дарддæр цыд.

  17. XIX æнусы дыккаг æмбис

    Империон хицауад æмæ царды уагы ивдтæ
    Ног административон институттæ, фæндæгтæ æмæ хæдзарадон бастдзинæдтæ царды уавæртæ ивтой. Бынæттон æгъдæуттæ æмæ мусульмайнаг практикæтæ ивд уавæры баззадысты.

  18. 1889 аз

    Зонадон рауагъд «Авайраг æвзаг»
    П. К. Услары куыстыты æртыккæгæм том рауагъд æрцыд æвзаг иртасыны историмæ ахсджиаг материал.

  19. XIX æнусы кæрон æмæ XX æнусы райдиан

    Зарæггæнджытæ-поэттæ æмæ литературон традици
    Ках аб-Росойы Махмуды сфæлдыстад поэзи æмæ æххæстытæ баиу кодта. Дзургæ бынтæ дарддæр рауагъдты предмет сси.

  20. XX æнусы райдиан

    Историон къордон портрет
    Прокудин-Горский Дагъистаны сылгоймæгты ’рцыдта. Иртасæн атрибуци портрет авайраг хъæу Араканиимæ баст кæны; каталогты датæтæ хицæн кæнынц.

  21. 1921 азы 20 январы

    Автономон Дагъистаны саразын
    ВЦИК-ы уынаффæ регионы адæмтæн административон веха сси. Уый нæу авайраг адæмы равзæрды датæ.

  22. 1920-æм æзтæ

    Скьола æмæ ног фысгæ культурæ
    Латинаг графикæ æмæ мыхуыры рæзт аивтой ахуыры формæтæ æмæ литературон æхсæнадон бастдзинад. Арабаг графикон традици раздæр уыдис.

  23. 1930-æм азтæ

    Коллективизаци æмæ динмæ баст æвæрдтæ
    Советон ивддзинæдтæ бавнæлдтой хъæууон цардмæ æмæ динмæ баст институттæм. Бирæгъдон зонындзинæдты лæвæрд бинонтæй æнæхъæнæй нæ фæцис.

  24. 1938 аз

    Кириллон графикæмæ рахизт
    Кириллон бындур сси авайраг æвзаджы нырыккон официалон графикæ.

  25. 1943 аз

    Расул Хъамзатовы фыццаг чиныг
    Æмдзæвгæты æмбырдгонд рацыдис авайраг æвзагыл. Фæстæдæр поэты уацмыстæ тæлмацгонд æрцыдысты бирæ æвзæгтæм.

  26. 1945–1950 азтæ

    Хъамзатовы ахуыр Литературон институты
    Ацы период сси йæ профессионалон литературон биографийы ахсджиаг къахдзæф.

  27. 1951 аз

    Дагъистаны литературон институттæ
    Расул Хъамзатов сси Дагъистаны фысджыты цæдисы сæргълæууæг. Авайраг литературæ рæзыдис республикæйы иумæйаг бирæвзагон культурон уагдоны.

  28. 1950-æм æмæ 1980-æм азтæ

    Бонвæрнон хæринаг ивыны тыххæй
    Сахары цард, фабрикон продукттæ æмæ æхсæнадæтты ’хсæн бастдзинæдтæ байрæзтой хæринагдон. Традицион хæринагдон æнæивгæ нæ баззад.

  29. 1967 аз

    Хъамзат Цъадасайы музейы гом кæнын
    Поэты хæдзар Цъадасы сси литературон-мемориалон музей, кæцы хъахъхъæны йæхицæн дзаумæттæ æмæ культурон мысинæг.

  30. 1980-æм азты кæрон æмæ 1990-æм азтæ

    Исламы гом сæндидзынад
    Мæзджытты архайды, ахуыры æмæ пыласгæнæнты фадæттæ байрæзтой. Динмæ баст традици æмбарыны тыххæй фæзындысты иумæйаг проекттæ.

  31. 1990-æм æмæ 2000-æм азтæ

    Ног культурон æмæ динмæ баст бастдзинæдтæ
    Миграци, медиа æмæ арæнты æхсæн ахуыр ивтой æвзаг, культурæ æмæ дин лæвæрыны фадæттæ. Ацы процессытæ иумæйаг нæ равдыстой алыхуызон æхсæнадты.

  32. 2002 аз

    Ахмед Исламмагомедовы монографи
    Мыхуыргонд æрцыдис авайрæгты XVIII æмæ XX æнусы райдайæны историон-этнографион иртасæн, кæцы бындур æвæрд æрцыдис фыст æмæ быдырон материалтыл.

  33. 2003 аз

    Расул Хъамзатовы царды фæндаг æнæхъæн кæнын
    Поэт амардис 3 ноябры. Йæ къухфысттæ, рауагъдтæ æмæ тæлмацтæ дарддæр иртасгæ цæуынц архивтæ æмæ библиотекæты.

  34. 2021 аз

    Уæрæсейы сфыстмæ гæсгæ нымæц
    «Авайрæгтæ» категорийы нымад æрцыдис 1 012 074 адæймаджы. Ацы нымæц нæ у æвзагдзæуæгты нымæц кæнæ дунейы æппæт адæмы нымæц.

  35. 2023 аз

    Расул Хъамзатовы сæдæ азы
    Архивон публикацитæ равдыстой документтæ поэт æмæ йæ литературон бастдзинæдты тыххæй.

  36. 2023 аз

    Дурæй конд скульптурæйы иртасæн
    Уæрæсейы зонæдты академийы Æрдхæрæнонзонæды институты специалисттæ мыхуыр кодтой иртасæн хæххон Дагъистаны мотивтæ æмæ хъахъхъæныны нывты тыххæй.

Хæринаг

  • Хинкал

    Фыхт кафтæ дзыккутимæ, физонæгимæ æмæ соусгæнæнимæ лæвæрд цæуынц. Аварæгты ’хсæн зындгонд сты иумæйаг цæттæгæнæнты хицæн бынæттон фæрæзтæ; пырындзы фидауынгæнæг вариант уæлдай зындгонд у. Хинкал æнæхъæнæй хинкалийы грузинаг хуызимæ нæ хæццæ кæнын хъæуы.

  • Ботишал æмæ чуду

    Кафтæй конд тæнæг продукттæ, æндæрвæндагæй. Исламмагомедов ныффыссы варианттæ къæбылаимæ, картофæ æмæ кæрдæгимæ, стæй лæвæрды хицæнтæ дæр. Бинонты рецепт нæ у æнæмæнг стандарт æппæт хъæутæн.

  • Урбеч

    Æртæстæг мыдæгтæ кæнæ мыггæгтæй конд пастæ; историон ныффыстыты фæзынынц хицæн ратæдзæн продукттæ æмæ сой æмæ мудзинимæ иумæйагдзинад. Уый хауы Дагъистаны иумæйаг кулинарон бынтæм, æнæхъæнæй иу адæмыл нæ.

  • Æхсæвæрд æмæ нырыккон хæринаг

    Кафтæ æмæ æхсыры продукттæ, хъæбæрхор, кæрдæг, ног æмæ цæттæгонд продукттæ уыдысты хæрдгæнæнты хицæн хæйттæ. Нырыккон сахарон фынгмæ хауынц æндæр адæмтæй æрбайсгæ хæринæгтæ; бæрæгбоны меню нæ равдисы хæрдгæнæнты æппæт истори.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Джамаат

    Хъæуы æхсæнад аскъуыддзаг кодта зæххы, дон, æргомæй æххуыс æмæ æхсæнадон фæтчы фарстатæ. Æхсæнадты арæзт æмæ хæдбардзинады къæпхæн хицæн кодтой бынæттон æмæ дугмæ гæсгæ.

  • Тухум æмæ бинонты мысындзинад

    Æрвадæлон иумæйæгтæ хъахъхъæдтой равзæрды æмæ æххуысы бастдзинæдтæ. Тухум нæ у хъæу, политикон цæдис кæнæ нырыккон бинонтæ.

  • Уазæгуарздзинад æмæ æргомæй æххуыс

    Уазæджы райсын, фæлтæрты ’хсæн кадджын æрдзурд æмæ иумæйаг куыст ахсынц ахсджиаг бынат этнографион ныффыстыты. Æгъдау æркаст цæуы рæстæг æмæ уавæртимæ, æнæхъæнæй алы адæймаджы миниуæгыл нæ.

  • Адат æмæ шариат

    Бынæттон æгъдæутты нормæтæ иумæ архайдтой пысылмон бартимæ. Сæ ’хсæн уыдысты разындзинад æмæ конфликттæ. Æфхæрды æмæ тугы масты историон формæтæ нæ равдисынц куыд нырыккон царды æнæмæнг нормæтæ.

Уæлæдарæс

Сылгоймаджы дарæс аварæгты æхсæнадты ’хсæн тынг хицæн кодта. Къаба-хæдон, сæрыдарæс чохто, æмбæрзæнтæ æмæ æртæстæгтæ сарæзтой бынæттон комплекстæ. Дарæсы детальтæм гæсгæ ис уынгæйæ равзарын равзæрд æмæ кары тыххæй; иумæйаг костюм, æппæт авар сылгоймæгтæн иухуызон, нæ уыд.
Нæлгоймаджы дарæсмæ хаудысты хæдон, хæлаф, бешмет, черкеска æмæ сæрыдарæс. Фыс, нæмыг æмæ царм ахсджиаг уыдысты хохы бонвæрноны ’хсæн хъахъхъæнынæн. Бæрæгбоны, фыййауы æмæ æхсæвæрд дарæс хицæн нысантæй уыдысты.
Музейы дзаумæттæ хъахъхъæнынц конкретон бæрæггæнæнтæ: зæгъæм, Бохондæйы архалук РЭМ-ы æмбырды нысангонд у XIX æнусы дыккаг æмбисы. Хъæу æмæ рæстæджы нысангонд у растдæр, æнæхъæнæй «рагон аварæгты костюм»-ы уæвгæ номæй.
Дæлдæр чи ’ввахс у, уыцы историон къорды портрет хауы С. М. Прокудин-Горскийы коллекцимæ. Конгрессы библиотекæ оригиналы нысан кæны 1905–1915 азты интервалæй; иртасæн проект йæ баст кæны Аракани æмæ 1904 азимæ. Уый тыххæй фарсыл архайд цæуы æвæрд нысангонд «XX æнусы райдиан». Уый у историон фотографи.

Национ дарæс

Сылгоймæгтæ традицион дарæсы. Дагъистан, XX æнусы райдайæн; иртасæн проекты атрибуци: авайрæгтæ, Аракани.С. М. Прокудин-Горский · Library of Congress, Prints and Photographs Division · prokc-21478 · Блез Агуэра-и-Аркасы хуызджын композит, 2004 · редакцион кадрæйæн æнæвгъуыд

Кафт

  • Æхсæнадон æмæ чындзæхсæвы кафт

    Кафт хаудысты бæрæгбоны æрдзурдмæ, чындзæхсæвы цаутæм æмæ æнæкуыстмæ. Æххæстгæнæн формæтæ дзыдтой бынæттон традицийæ; иумæйаг сценæйы ном «лезгинкæ» нæ æмбæрзы æппæт хицæнтæ.

  • Фольклор æмæ сценæйы равæрд

    Профессионалон ансамбль традицион змæлдтæ ивы концертæн. Сценæйы номыр æнæмæнгæй нæ ис нымайын æнæивгæ æгъдау кæнæ фæстаг æнусты кафты раст нывæй.

Музыкæ

Аварæгты музыкалон-поэтикон культурæмæ хауынц эпикон æмæ лирикон зарджытæ, чындзæхсæвы æмæ æндæр æгъдауон формæтæ. Дзургæ æххæстгæнæн баст у поэзиимæ, адæм æмæ цаутæйы мысындзинадимæ; фольклорон сюжет нæ у дзырдæй-дзырдмæ архивон документ.
Ахсджиаг бынат ахсы инструменталон æмхæццæ пандуримæ. Зарæггæнджытæ-поэтты сфæлдыстад баиу кодта мелоди æмæ дзырд. Кахаб-Росойы Махмуд у уыцы традицийы зындгонд минæвæрттæй иу; йæ бынтæ иртасæг æмæ мыхуыргонд цæуы.
XX æнусы аварæгъдау æвзагыл поэзи уæрæхæй фæзынд мыхуыр, радио, зарæг æмæ тæлмацы фæрцы. Расул Гамзатовы тексттæ ис оригиналы æмæ тæлмацты; музыкæ æмæ тæлмац хъæуы нысан кæнын æнæхъæнæй æмдзæвгæты авторыл нæ.

Куыстытæ

  • Унцукулы насечкæ

    Гæздæн бындурмæ бахæссынц æвзарæн элементтæ, кæцытæ саразынц узор. Музейы æмбырдты ис лæдзæгтæ, къутутæ æмæ ацы дæсныйады æндæр продукттæ. Йæ технологи нæ хъæуы хæццæ кæнын металлæй металлыл насечкæимæ.

  • Текстиль æмæ æртæстæгтæ

    Куыстыд, дыгъын, фысы архайд æмæ æртæстæгтæ саразын баст сты дарæс æмæ цардимæ. РЭМ-ы дзаумат 2262-20 равдисы къаба, сызгъæрин дыгъын æмæ æвзисты иумæйагдзинад XX æнусы райдианы сæрыдарæсы.

  • Дур æмæ гæздæн цардæйагдзары

    Дур æмæ гæздæны архайд уыдысты амаддзады æмæ хæдзарон культурæйы хай. Дурæй конд нывтæ æмæ орнаменттæ домынц иртасын конкретон цыртдзæвæнтæм гæсгæ; сæ нысаниуæг иу диндзарддзинады æмбарынæй æддæдæр вæййы.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Хунзах

    Хохы Аварийы историон центр, баст нуцалты хицауадимæ. Йæ политикон æмæ диндзарддзинады истори ивта; астæуккаг æнусты хицауæдтæ нæ ис равдисын нырыккон административон арæнты.

  • Ахульго

    1839 азы сауæрды æмæ Кавказы хæсты тыххæй историон мысындзинады бынат. Ныффыссыны рæстæджы ахсджиаг у хицæн кæнын цау йæхæдæг, хæсты фæстæдæр конд ныв æмæ нырыккон мемориалон комплекс.

  • Гуниб

    1859 азы цаутæ баст сты Шамилы имаматы æмæ йæ фæстаг бонтимæ. Ацы датæ нæ нысан кæны Кавказы хæсты æппæт Кавказы хæйтты кæрон.

  • Цада æмæ Гамзат Цадасайы музей

    Литературон-мемориалон музей гомгонд æрцыд поэты хæдзары 1967 азы. Уый равдисы бинонты, литературон æмæ æхсæвæрд истори.

  • Унцукуль

    Гæздæны аивадон архайды центртæй иу. Металлæй насечкæ у цæрæг дæсныйад, кæцы хъахъхъæд цæуы дæсныйæгты куысты æмæ музейы коллекциты.

Нæмттæ

Лæггæнæгтæ

  • Барти (авайраг)
  • Бацав (авайраг)

Сылгоймæгтæ

  • Берцинай (авайраг)
  • Гургинай (авайраг)
  • Гитинай (авайраг)
  • Меседу (авайраг)

Адæм æмæ культурон мысинæг

  • Шамиль, 1797–1871

    Гимрыйы райгуырд, Дагъистан æмæ Цæцæны имам 1834–1859 азты. Йæ политикон, дууон æмæ хæстон архайд иртасæг цæуы хицæн материалтæм гæсгæ, æмæ дзы ис æвзарæн араббаг æвзагыл фыст фыстытæ дæр.

  • Кахаб-Росойы Махмуд

    Аварæгъдау поэт æмæ зарæггæнæг, кæцы сфæлдыстад фæзынд фæстæдæр литературæйыл. Биографион таурæгътæ хъæуы хицæн кæнын документалон æвдисæнтæй.

  • Гамзат Цадаса

    Поэт, сатирик æмæ рухсгæнæг. Йæ литературон бынтæ æмæ хæдзарон дунейæн нысангонд у Цадайы хъæуы музей.

  • Расул Гамзатов, 1923–2003

    Авайраг поэт, æмдзæвгæты, прозæ æмæ публицистикæйы автор. Райгуырд Цады; авайраг æвзагыл йæ фыццаг чиныг рацыд 1943 азы. РГАЛИ-йы хъахъхъæд æрцыдысты йæ литературон архайды материалтæ.

Медиа

Фотоальбом

Сулачы каньон: пейзажы æмбарынад · иллюстрациАивадон иллюстраци

Иллюстрацитæ сарæзтæуыдысты порталæн æмæ нæу документалон фототæ.