Сомих

Сомих Хуссар Кавказы ис, Сомихы уæлвæзы цæгат-скæсæйнаг хайы. Йæ культурæйы бынтæ баиу кæнынц Эребунийы æмæ Аренийы археологи, Эчмиадзины, Гегарды, Ахпаты æмæ Санаины чырыстон архитектурæ, сомихаг фысты æвзаг, хачкарты аивад, дудукы музыкæ æмæ цардæгас курдиатты традицитæ. Севаны цад, вулканон уæлвæзтæ æмæ хохы дæлвæзтæ аразынц бæстæйы иумæйаг æрдзон ныв.

3,1039 млн

2026 азы 1 июлымæ Armstat-ы бæрæггæнæнтæм гæсгæ цæрæг адæмы нымæц, 2022 азы сфæлхатгæмæ гæсгæ

29 743 км²

Сомихы Республикæйы фæзуат официалон паддзахадон æрмæгмæ гæсгæ

ЮНЕСКО-йы Дунеон бынты объект Сомихы территорийыл

Географи детальты

Регионтæ æмæ цæрæн бынæттæ

Армени дихгонд æрцыд дæс марзыл. Ереванæн ис хицæн статус. Алы марзы дæр ис стырдæр æхсæнадтæ, сахартæ æмæ хъæуты цæрæнрæттæ.

Цæрæн бынæттæ: 1003
Территоритæ: 11

Справочникы ис 1 003 цæрæнран 2025 азы номхыгъдмæ гæсгæ. Æмбарын æрцыдысты гыццыл цæрæнрæттæ дæр, цæрджыты нымæцмæ гæсгæ æвзарæн кæмæн нæй. Национ фыстæг хъахъхъæд æрцыд къæпхæнты; уырыссаг ратæлмац баххуыс кæны нæмттæ агурынæн. Æхсæнадты бæлвырдгæнæнтæ дзурынц ацы номхыгъды версимæ гæсгæ.

Сæйраг сахар, хицæн æхсæнадЕреванАстæу: Ереван

МарзАрагацотнАстæу: Аштарак

МарзАраратАстæу: Арташат

МарзАрмавирАстæу: Армавир

МарзГегаркуникАстæу: Гавар

МарзЛориАстæу: Ванадзор

МарзКотайкАстæу: Раздан

МарзШиракАстæу: Гюмри

МарзСюникАстæу: Капан

МарзВайоц-ДзорАстæу: Ехегнадзор

МарзТавушАстæу: Иджеван

Географи æмæ цæрджытæ

Республикæ Сомих æрбынат кодта Хуссар Кавказы æмæ денджызмæ рацæуæн нæй. Паддзахадон справкæйы æвдыст æрцыд фæзуат 29 743 км². Бæстæмæ хауынц бæрзонд хæхтæ, вулканон массивтæ æмæ цæугæдонты дæлвæзтæ. Сомихаг хæххон бæстæ куыд историон-географион æмбарынад уымæй фылдæр у ныры республикæйы территорийæ. Armstat-ы бюллетеньмæ гæсгæ 2026 азы 1 июлы уагъд цæрджыты нымæц уыди 3 103,9 мин адæймаджы, уыдонæй 1 149,5 мин Ереваны. Уый у 2022 азы сфæлдыстады бындурыл нырыккон нымæц, æмæ нæ у дунейы æппæт сомихæгты нымæц. Республикæйы ис 10 облæсты æмæ хицæн æхсæнад Ереван 12 административон районимæ. Датæгонд бæрæггæнæнтæ уагъд цæрджыты, сфæлдыстадмæ гæсгæ националондзинады æмæ диаспорæйы цæрджыты тыххæй æвдисынц хицæн æмбырдтæ. Сæ иумæ нæ хъæуы æрæвæрын кæнæ сæ абарын методикæйы æнæбæрæггæнæнæй. Иугонд Нациты Организацийы таблицæ националон скондмæ гæсгæ хауы 2022 азы сфæлдыстадмæ. Æмарæн бæстæтæ: Гуырдзыстон, Азербайджан, Иран æмæ Турк. Республикæ Сомихы бæрзонддæр цъупп: Арагац, 4090 метры. Географион нæмттæ Арагац æмæ Арарат æвдисынц хицæн хæххон массивтæ.

Адæмты тыххæй бастдзинад кæмæн ис, ахæм уацтæ

Сомих

Հայեր · Хайер · 2 875 697 Сомихы (2022 азы сфæлхат)

Сомихаг: скæсæнсомихаг æмæ ныгуылæнсомихаг литературон нормæтæ

Бæстæтæ æмæ сæйраг сахар

Ереван: Сæйраг сахар æмæ хицæн æхсæнад, кæцы арæзт у 12 административон районы. 2026 азы 1 июлы Armstat-ы бæрæггæнæнтæм гæсгæ дзы цæры 1 149,5 мин цæрæг адæймаг.
Арагацотн, Арарат æмæ Армавир: Æртæ хицæн бæстæйы бæсты ныгуылæн æмæ астæуккаг хайы. Арарат бæстæйы ном нæ нысан кæны, æмæ Арарат хох йæхæдæг Сомихы Республикæйы ис.
Гегаркуник æмæ Котайк: Бæстæтæ хицæн хох æмæ комы ландшафттимæ; Севан цад ис Гегаркуники.
Лори, Ширак æмæ Тавуш: Бæстæйы цæгат хай. Гюмри у Ширачы центр, Ванадзор Лорийы центр, Иджеван Тавушы центр.
Вайоц-Дзор æмæ Сюник: Хуссар бæстæтæ хицæн историон æмæ æрдзы хицæндзинæдтимæ. Арени ис Вайоц-Дзоры. Нырыккон бæстæтæ нæ хъуамæ æмбарæн уой рагон паддзахæдты арæнттимæ.

Æвзаг æмæ фыссынады традицитæ

Сомихаг: паддзахадон æвзаг

Сомихаг æвзаг хауы индоевропæйаг æвзæгтæм æмæ йæхи фыссынады традици йæм ис. Паддзахадон статус бæлвырдгонд у Конституцийы 20-æм статьяйæ. Ирайнаг æвзагæй æрбайсгæ дзырдты æвæрд нæ нысан кæны, æмæ сомихаг æвзаг ирайнаг æвзæгты къордмæ хауы.

Скæсæнсомихаг æмæ ныгуылæнсомихаг традицитæ

Нырыккон сомихаг æвзаг æмбары скæсæнсомихаг æмæ ныгуылæнсомихаг литературон традицитæ. Скæсæнсомихаг æвзагæй пайда кæнынц Сомихы æмæ диаспорæйы хæйтты, ныгуылæнсомихаг та историон æгъдауæй баст у осмайнаг сомихаг æхсæнадтимæ æмæ абон дæр парахат у диаспорæйы æвзалы бæстæты. Уыцы хицæндзинæдтæ хауынц æвзаджы историмæ, æмæ нæ хъуамæ æмбарæн уой граждайнæдты категоритæмæ дихгондæй.

Грабар æмæ фыссынады истори

Классикон сомихаг æвзаг, кæнæ грабар, æвдисæн у V æнусæй æмæ баст у рагон литературæ æмæ аргъуаны чиныгдзинадимæ. Месроп Маштоцы алфавит саразыны датæ æмæ æвæрынц V æнусы райдайæнмæ; сомихаг музейон æмæ культурон традицийы райст æрцыд 405 аз.

Æвзæгтæ æмæ æхсæнæдты хиæмбарынад

Сомихæгтæй уæлдæр 2022 азы сфæлхатгæ нымайы езидтæ, уырыссæгтæ, ассириæгтæ, курдтæ, украинæгтæ, грекъæгтæ æмæ æндæр къордтæ. Националондзинад, мадæлон æвзаг, граждайнагдзинад æмæ дин сты хицæн нысæнттæ: адæмы сконд æвзаг кæнæ динмæ гæсгæ дихгондæй автоматикон æгъдауæй нымайын нæ хъæуы.

Бæстæйы æндæр æхсæнадтæ

Ссылктæ æвдисынц порталы æвæрд уацтæ, æмæ нæ бæстæйы цæрджыты æххæст номхыгъд. 2026 азы демографион аргъæуттæ æмæ 2022 азы сфыстмæ гæсгæ национ сконд хицæн датæтæй сты.

Езидтæ: 2022 азы сфæлхатгæ: 31 079 адæймаджы. Хицæн нымады категори, кæцы автоматикон æгъдауæй курдтимæ иумæ кæнын нæ хъæуы.
Уырыссæгтæ, ассириæгтæ æмæ курдтæ: 2022 азы сфæлхатгæ: æвæрдæй 14 076, 2 755 æмæ 1 663 адæймаджы. Уыдон сты сфæлхатгæйы боны бæрæггæнæнтæ, æмæ нæ 2026 азы аргъгæнæнтæ.
Украинæгтæ, грекъæгтæ æмæ æндæр æхсæнæдтæ: Сфæлхатгæ хицæн кæны æндæр къордтæ дæр æмæ дзуапп раттынæй фæстиуæгæнæн. Æххæст сконд æвæрд у Иугонд Нацийы Статистикон хайады официалон таблицæйы.

Сомихы истори

Сæргонд

Тексты стырдзинад

100%

Сæргонд 1 · IX-VI æнустæ н. э. размæ

Урарту æмæ Эребуни

Сомихаг хæххон бæстæйы территорийыл IX-VI æнусты н. э. размæ уыдис Ванты паддзахад, кæцы зындгонд у куыд Урарту. Йæ материалон бынтæ æмбарынц фидартæ, клинописон фыстытæ, металлæй конд дзаумæттæ æмæ къулы нывтæ. Нырыккон археологон бынтæ раттынц фадат ахуыр кæнын хæдзарад æмæ хицауиуæг, æмæ рагон цæрджыты нырыккон сфæлхатгæйы категоритæмæ æрæвнæлд нæ хъæуы.

Эребуни фидары бындур æвæрын паддзах Аргишти I-æй датируйынц 782 азмæ н. э. размæ клинописон фыстæгмæ гæсгæ. Уыцы датæйæ пайда кæнынц Ереваны историйы. Археологон комплекс æмæ нырыккон сахар хицæн кæнын хъæуы: уыдон хауынц иу бынаты историмæ æвзалы хицæн къæпхæнтæм.

Фарс 1 æй 1сæргонды 1

Фенд æхицæн кæны Сомихаг бæрзонддзау, рагон æмæ астæуккаг æнусты паддзахæдтæ, диаспорæ æмæ нырыккон Республикæ Сомих. Сæ территоритæ æмæ политикон арæнтæ нæ æмхуызон сты.

Археологи: Арени æмæ Эребуни

Арени-1-ы лæгъзкомплексы ссардæуыд сæрмагонд уагдæттæ æмæ сæртæгтæ, кæдон баст сты сæнæфсиры конддзинадимæ нæ эрæйы агъоммæ 4000 азы. Journal of Archaeological Science-ы 2011 азы уацы статья фæлгæсы археологион контекст æмæ химион æвдисæнтæ. Сæнæфсиры конддзинады уагдон хъæуы хицæн кæнын æндæр бынæтты сæнæфсирæй пайда кæныны рагондæр фæдтæй. Эребуни, Кармир-Блур æмæ æндæр цыртдзæвæнтæ æвдисынц рагон историмæ гæсгæ хицæн къахæгтæ. Сомихы историйы музей хæссы Урартуйы металлон æрмæджытæ, керамикæ, нывтæ æмæ клинописон фыстæджытæ. Æрмæджы зонадон нысаниуæг бæрæггонд цæуы йæ равзæрд æмæ контекстæй, æмæ нæ у æрмæстдæр йæ фæлгонцон æддагхуызæй.

ЮНЕСКО-йы Дунеон бынаты æртæ объекты

Сомихы территорийы Дунеон бынаты номхыгъдмæ бахаст æрцыдысты æртæ культурæйы объекты. Фыццаг объект баиу кæны Ахпат æмæ Санаины моладзантæ; фыццаг хатт бахаст æрцыд 1996 азы, фæстæдæр 2000 азы. Лорийы ансамблтæ зындгонд сты аргъуан, ахуырад æмæ хæдзарадон агъуыстыты иумæйагдзинадæй. Дыккаг объект: Гегарды моладзандон æмæ Азаты цæугæдоны уæллаг хай. Аргъуантæ æмæ ингæнты æртæйæ хай сты къæхты æрæвæрд. Æртыккаг объект баиу кæны Эчмиадзины аргъуан æмæ Звартноцы археологон цыртдзæвæн. Дыууæ объектæ дæр бахаст æрцыдысты 2000 азы. Гарни, Татев æмæ æндæр зындгонд цыртдзæвæнтæ автоматикон æгъдауæй нæ хъæуы хæссыны сæйраг номхыгъдмæ: развæлгъау номхыгъдæн æндæр статус ис. Сомихаг цыртдзæвæнтæ республикæйы æдде дæр хауынц хицæн географион объекттæм.

Севан æмæ æрдз хъахъхъæныны хæстæ

Севан æрбынат кодта Гегаркунийы, 1900 метры бæрзæндмæ ’ввахс. Цад æмæ йæ донæмбырддон ис донхæдзарадон, æрдз хъахъхъæныны æмæ культурæйы нысаниуæг. Рамсары территори бахæссы не ’рмæст донæн йæ фæз, фæлæ йæ алыварс гидрологон системæ дæр. XX æнусы донæн йæ æвзалы къаддæр кæнын æмæ фæстæдæр рацаразыны мадзæлттæ ивыдысты былыл æмæ экосистемæты уавæр. Цады фæзуат æмæ донæн йæ æвзал не сты æнæивгæ бæрæггæнæнтæ: Гидрометеорологи æмæ мониторингы паддзахадон центр мыхуыр кæны датæгонд цæстæнгастæ. Зæронд æвæрæн нысаниуæгтæ нæ хъæуы раттын абонæй боны бæрæггæнæнты хуызæн. Цады хъахъхъæнын домы донæн йæ миниуæг, кæсаджы ресурстæ æмæ былгæрон цæрæнуæтты уавæр нымайын. Хъахъхъæд цæрæнуæттæм бацыд æмæ хицæн маршрутты бæрæгбон хъæуы сбæрæг кæнын территорийы администрацийы архайæг фæткмæ гæсгæ.

Чырыстон дин æмæ динæвæрд æхсæнæдтæ

Сомихаг апостолон аргъуан ахсы хицæн бынат культурæ æмæ чиныгдзауадзынады историйы. Конституци йæ национ историон мисси банымадта; уымæй иумæ динæвæрд организацитæ сты паддзахадæй хицæнгонд, æмæ сæ архайды сæрибардзинад æвæрд æрцыд. Адæймаджы этникон хауыд автоматикон æгъдауæй нæ бæрæг кæны йæ дин. Музейон традицийы чырыстон дин райсын æвæрд æрцыд 301 азмæ; уæрæхдæр историон формулировкæ паддзахы хицауады динмæ рахизын хассы IV æнусы райдайæнмæ. Эчмиадзин, Звартноц æмæ моладзандонты комплекстæ хъахъхъæнынц алыхуызон дугты агъуысттæ, кæддæрдæр ивдтытæ æмæ рацаразынтæ дæр. Динæвæрд æрдæгхуыздзинад нæ хъæуы ныффыссын æрмæст иу аргъуаны традицийæ. Сомихы ма цæрынц езидтæ, ассиритæ, уырыссæгтæ æмæ æндæр æхсæнæдтæ. Национ сконды тыххæй бæрæггæнæнтæ сæхæдæг не сты динон фæсæндæтты нымæц.

Алфавит, къухфысттæ æмæ эпос

Сомихаг фыссынад равзæрд V æнусы райдайæны. Дамгъæты аивад бахæссы каллиграфи, орнаменталон формæтæ æмæ сæ ахаст куыстыты; куыд цæрæг традици уый бахаст æрцыд ЮНЕСКО-йы æнæфарон бынаты номхыгъдмæ 2019 азы. Ахсджиаг сты рагон къухфысттæ дæр æмæ нырыккон дæсныйады раттын дæр. Месроп Маштоцы номыл Матенадаран хъахъхъæны сомихаг æмæ æндæр æвзæгтыл къухфысттæ, фрагменттæ æмæ æндæр материалтæ. Йæ æмбырдты ныффыст бахæссы истори, философи, медицинæ, грамматикæ æмæ динон литературæ. Не ’ппæт дзаумæттæ дæр хауынц иу дугмæ кæнæ ныффыст сты æрмæст сомихагау. «Сасна црер» эпосы, кæцы ма зындгонд у куыд «Давид Сасунский», æххæсткæнынад бахаст æрцыд ЮНЕСКО-йы номхыгъдмæ 2012 азы. Дзырд цæуы дзурæг æххæсткæнынады традицийы тыххæй, кæцынæн ис алыхуызон варианттæ, æмæ не ’рмæст иу æнæивгæ текстмæ ныффыст.

Дудук æмæ кочари кафт

Дудук у дыууæ къуымбылыл уадзыг музыкалон амал; йæ буары тыххæй традицион æгъдауæй пайда кæнынц абрикосы хъæдæй. Ансамблы иу музыкант лæууы дæргъвæтин зæлтыл, иннæ та мелодийыл. Традици æмхæццæ кæны алыхуызон бинонтон æмæ æхсæнадон цаутæ. ЮНЕСКО йæ расидт 2005 азы, æмæ йæ бахаст Репрезентативон номхыгъдмæ 2008 азы. Кочари у традицион къордон кафт, кæцынæн ис бынатон варианттæ. Йæ раттын цæуы бинонтæ, æхсæнæдтæ æмæ къордты ахуырады фæрцы. Æнæфарон бынаты номхыгъдмæ бахаст æрцыд 2017 азы. Бæстæйы музыкалон æмæ кафты традицитæ уæрæхдæр сты иу амал кæнæ иу кафтæй.

Хачкартæ æмæ Гюмрийы кузнецон дæсныйад

Хачкар у дурæй конд стелæ, кæцынæн ис айгæрдæн дзуар æмæ орнаменталон æрæзт. Цыртдзæвæнтæн ис мемориалон æмæ динон функцитæ, æмæ дæсныйад раттын цæуы мастæрæй ахуырдзаумæ æмæ бинонты ’хсæн. Хачкарты символикæ æмæ сæ конды аивад бахаст æрцыдысты ЮНЕСКО-йы æнæфарон бынаты номхыгъдмæ 2010 азы. 2023 азы номхыгъдмæ бахаст æрцыд Гюмрийы кузнецон дæсныйады традици. Дæсныйад баст у сахары къулдуартæ, рæшæттæ, æмбæрзттæ, рухсгæнæнтæ æмæ æндæр дзаумæттимæ. Ам ахсджиаг у кузнецон куыст æмæ ювелирон кæнæ сызгъæринкуысты дæсныйады ’хсæн нæ фæтыхсын: уыдон сты хицæн дæсныйадон традицитæ.

Лаваш æмæ регионон хæринаг

Лаваш кæнынц тънæг æрæвæрд тестæй тониры къулыл. Иумæйаг куыст домы дæсныйад æмæ æмхъæлдзæгдзинад, æмæ зонындзинæдты раттын баиу кæны фæлтæртæ. ЮНЕСКО бахаст лавашы кæнынад æмæ культурæйы нысаниуæг Сомихы æнæфарон бынаты номхыгъдмæ 2014 азы. Традицийы банымад не сты раныхас æппæт ахæм хуымæтæгдæр хæлтæртыл иунæгон хицауы тыххæй. Æмбæлон хæринæгты ’хсæн сты хоровац, толма, кюфта, хариса æмæ гапама. Кюфтайæн ис алыхуызон бынатон кæныны æгъдæуттæ, хариса баст у хъæбæрхъуыд æмæ фыды дæргъвæтин ссадæй, гапама кæнынц кадымæй, пырындз æмæ æндæр хæслæвæрдтимæ. Зайæгойон хæринæгтæ, кæрдæгтæ, къæпхæнтæ æмæ хъæдгæнæнтæ дæр сты хæринагы ахсджиаг хай. Регионон æмæ бинонтон рецепттæ хицæн кæнынц. Нæ хъæуы нымайын иу бæрæгбонон фынг куыд æппæт цæрæджы хъæуæг меню, кæнæ адæймаджы дин рахæссын йæм чи ’вæрынц, уыцы хæринæгтæй.

Бюракан, университет æмæ бынаты иртасæн

Бюраканы астрофизикон обсерватори бындур æрцыд 1946 азы Виктор Амбарцумяны хъæппæрисæй. Уый æрбынат кодта Арагацы хуссар фарс; йæ иртасæнтæ баст сты Æмвæндалы физикон процессытæ æмæ æнæстабилон фæзындтимæ. Уый кусæг зонадон центр у, æрмæст туристон æрмæг нæу. Ереваны университеты бындур æвæрыны тыххæй уынаффæ райст æрцыд 1919 азы 16 майы, Фыццаг республикæйы рæстæджы. Ацы датæ хъуамæ хицæн кæной ахуырты райдайæн æмæ фæстæдæр организацион ивдтытæй. Сомихы истори æмæ Матенадаран хъахъхъæнынц иумæйаг материалты хицæн хуызтæ: археологион дзаумæттæ, фыстытæ, къухфыстытæ æмæ фрагменттæ. Бынаты иртасгæйæ хъуамæ хицæн кæной æцæгæй, зонадон реконструкцийæ æмæ нырыккон аивадон интерпретацийæ.

Историон зонынад æмæ диаспорæ

Сомихаг геноцид у хицæн историон темæ, æмæ йын хъæуы документтæ æмæ нысаниуæггæнæн бæлвырддзинад. АИШ-ы Холокостмæ гæсгæ мемориалон музей æмæ Сомихаг геноциды музей-институты материалтæ æвдисынц æппæтæй стыр фесафын, рафæлдахын æмæ сæ фæстæ баззайæг адæмы хъысмæт. Сомихаг диаспорæ арæзт æрцыд раздæртæ æмæ ныртæккæ дæр, æмæ нæ бæстæуы иу цауы фæстиуæгæй. Конституци æвдисы диаспорæимæ бастдзинæдтæ æмæ культурæйы бынтæ фæсарæйнаг бæстæты хъахъхъæнын. Республикæйы цæрджытæ æмæ дунейы сомихаг æхсæнадтæ хъæуы хицæнæй нымайын. ИН-ы УВКБ-йы бæрæггæнæнтæм гæсгæ, 2023 азы сентябры Арменийы цыбыр рæстæджы æрбацыдысты 100 минæй фылдæр лигъдæг адæм Къарабахæй. Материал æвдисы не ’рбацыды рæстæг æмæ дарддæр хъæуыдзинæдтæ цæрæнбон, ахуырад æмæ царды хæрзтæ кæныны фæдыл.

Медиа

Сомихы бæрзонддзауы цадты ландшафттæ

Сомихы бæрзонддзауы цадты мотивтæм гæсгæ ландшафт · иллюстраци. Æцæг æвдисæйнæгты нывтæ бæрæг сты музейтæ æмæ ЮНЕСКО-мæ ссылктæйæ.

Гимн

Մեր հայրենիք («Нæ райгуырæн бæстæ»)

Сомихаг

Текст Микаэл Налбандяны ныхæстæм гæсгæ, музыкæ Барсег Каначяны. Æрмæг бæрæггонд æрцыд гимны тыххæй закъонимæ 2025 азы архайæг редакцийы.

«Мер Айреник» у Республикæ Сомихы паддзахадон гимн. Закъон № ՀՕ-42-Ն райст æрцыд 2025 азы 5 мартъийы æмæ архайын байдыдта 2025 азы 6 апрелы. Æххæст æмæ цыбыр музыкалон-текстон редакцитæ æрæвæрд æрцыдысты закъоны фæрæзтæй. Официал текст æмæ нотæты фæрæзтæ бæрæг сты ARLIS-мæ ссылкæйæ.

Хронологи

Цауытæ: 23 / 23

Нæ эрæйы агъоммæ 4000 азы: Арени-1-ы сæнæфсиры комплекс Сæнæфсирдон æвæрд æмæ химион фæдты иртас.
Нæ эрæйы агъоммæ 782 азы: Эребунийы бындурæвæрд Датæ паддзах Аргишти I-ы фыстытæм гæсгæ.
IV æнусы райдиан: Чырыстон дин райсын Традицион армяйнаг датæ: 301 аз.
V æнусы райдиан: Сомихаг алфавит Месроп Маштоцы сарæзт; æнкъард культурæйон датæ 405 аз.
X-XIII æнустæ: Ахпат æмæ Санаин Монастырон архитектурæйы ансамблты сæвзæрд.
1375: Киликийаг паддзахады кæрон Килики уыдис нырыккон Сомихы территорийæ æддейæ.
1828: Туркманчайы бадзырд Скæсæн Сомихы территориты хауæны ивд.
1915: 24 апрель æмæ геноциды мысæн Константинополы æрцахстытæ систы сæйраг мысæн датæтæй иу.
1918-1920: Фыццаг республикæ Хæдбар паддзахаддзинады цыбыр период.
1919: Ереваны университеты бындурæвæрд Уынаффæ райст æрцыд 16 майы.
1920: Советон хицауады æрæвæрд Декабры сарæзтæуыд Фæсарæйнаг хъуыддæгты адæмон комиссариат.
1936: Хицæн цæдисон республикæ Сомихаг ССР сси СССР-ы цæдисон республикæтæй иу.
1946: Бюраканы обсерватори Бындур æрæвæрдæуыд Виктор Амбарцумяны инициативæмæ гæсгæ.
1991: Референдум хæдбардзинады тыххæй Ацыд 21 сентябры.
1996 æмæ 2000: Ахпат æмæ Санаин ЮНЕСКО-йы номхыгъды Объекты фыццаг бахаст æмæ йæ фæрæздзинад.
2000: Гегард, Эчмиадзин æмæ Звартноц Дунеон бынты æндæр дыууæ объекты бахаст.
2010: Хачкарты аивад Бахаст æрцыд ЮНЕСКО-йы æнæфарон бынты номхыгъдмæ.
2014: Лавашы традици ЮНЕСКО банымадта лаваш сарæзт æмæ йæ культурæйон нысаниуæг Сомихы.
2017: Кочари Традицион къордон кафт бахаст æрцыд ЮНЕСКО-йы номхыгъдмæ.
2019: Сомихаг фыссынады аивад Бахаст æрцыд ЮНЕСКО-йы æнæфарон бынты номхыгъдмæ.
2023: Къарабахæй лигъдæттæ Сентябры Сомихмæ æрбацыдис 100 минæй фылдæр адæймаджы.
2023: Гюмрийы кузнецты дæсныйад Бахаст æрцыд ЮНЕСКО-йы æнæфарон бынты номхыгъдмæ.
2025: Гимны тыххæй закъоны ногæй сарæзт фæрæзтæ Ивддзинæдтæ архайынц 6 апрелæй.