ყარაჩაი-ჩერქეზეთი

ყარაჩაი-ჩერქეზეთი აერთიანებს ჩრდილოეთ კავკასიის ვაკეებს, მთისწინეთსა და მაღალმთიან ხეობებს. აქ მდებარეობს ჩერქესკი, ყუბანისა და თებერდის ხეობები, დომბაი, არხიზი და შუა საუკუნეების ალანიის ძეგლები. ყარაჩაელთა, ჩერქეზთა, აბაზათა, ნოღაელთა და რუსთა კულტურული ტრადიციები რესპუბლიკის მრავალეროვანი მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს.

პეიზაჟი თებერდის რაიონის ტბებისა და მთის ტყეების მოტივებზე. ეს მხატვრული ინტერპრეტაციაა და არა კონკრეტული ტბის · ილუსტრაცია. · მხატვრული ილუსტრაცია

468,6 ათ.

მცხოვრები 2025 წლის 1 იანვრისთვის, როსსტატის დამრგვალებული შეფასება რუსეთის ბანკის პროფილში

14,3 ათ.

კვადრატული კილომეტრი, ტერიტორიის დამრგვალებული ფართობი

სახელმწიფო ენები: აბაზური, ყარაჩაული, ნოღაური, რუსული და ჩერქეზული

გეოგრაფია დეტალებში

ქალაქები, სოფლები და რაიონები

ყარაჩაი-ჩერქეზეთი დაყოფილია ათ რაიონად. ჩერკესკი და ყარაჩაევსკი ცალკე საქალაქო ოლქებს ქმნიან; ქალაქი თებერდა შედის ყარაჩაევსკის საქალაქო ოლქში.

დასახლებული პუნქტები: 148
ტერიტორიები: 12

დასახლებული პუნქტების ნუსხა 2026 წლის 8 სექტემბრის მდგომარეობით. სხვადასხვა მუნიციპალური წარმონაქმნის ერთსახელიანი დასახლებული პუნქტები ცალ-ცალკეა ნაჩვენები. აგრეთვე შეტანილია მუდმივი მოსახლეობის გარეშე მცირე დასახლებული პუნქტები; მოსახლეობის რაოდენობის შესახებ ცნობები აქ არ მოცემულა.

ქალაქის ოლქიჩერკესკიცენტრი: ჩერკესკი

ქალაქის ოლქიყარაჩაევსკიცენტრი: ყარაჩაევსკი

რაიონიაბაზის რაიონიცენტრი: ინჯიჩ-ჩუკუნის აული

რაიონიადიღე-ხაბლის რაიონიცენტრი: აულ ადიგე-ხაბლი

რაიონიზელენჩუკის რაიონიცენტრი: სტანიცა ზელენჩუკსკაია

რაიონიყარაჩაევსკის რაიონიცენტრი: ყარაჩაევსკი

რაიონიმალოყარაჩაევსკის რაიონიცენტრი: სოფელი უჩკეკენი

რაიონინოღაის რაიონიცენტრი: დაბა ერკენ-შახარი

რაიონიპრიკუბანის რაიონიცენტრი: დასახლება კავკაზსკი

რაიონიურუპის რაიონიცენტრი: სტანიცა პრეგრადნაია

რაიონიუსტ-ჯეგუტის რაიონიცენტრი: უსტ-ჯეგუტა

რაიონიხაბეზის რაიონიცენტრი: აულ ხაბეზი

გეოგრაფია და მოსახლეობა

ყარაჩაი-ჩერქეზეთი მდებარეობს დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთებზე და მიმდებარე წინამთებში. მისი ლანდშაფტები მოიცავს ვაკე ტერიტორიებს, ტყიან ხეობებს, მდელოებსა და მაღალმთიანეთს. მნიშვნელოვან მდინარეთა ხეობებს შორისაა ყუბანი, თებერდა და დიდი ზელენჩუკი. ჩერკესკი რესპუბლიკის დედაქალაქია. რუსსტატის დამრგვალებული მონაცემებით, რომლებიც რუსეთის ბანკის პროფილშია მოცემული, მოსახლეობა 2025 წლის 1 იანვრისთვის 468,6 ათასი ადამიანი იყო. ტერიტორიის ფართობი დაახლოებით 14,3 ათასი კმ²-ია. შეფასების თარიღი და დამრგვალება შენარჩუნებულია მაჩვენებლების გვერდით. მეცხოველეობა და მემცენარეობა, მათ შორის მებაღეობა და სათბურის მეურნეობა, ავსებს მრეწველობასა და მომსახურების სფეროს. ტურიზმი განვითარების მნიშვნელოვანი მიმართულებაა, მაგრამ არ ამოწურავს რეგიონის ეკონომიკას.

დაკავშირებული სტატიები ხალხებზე

ადიღეები (ჩერქეზები)

ადიღე · ცალკეული აღწერის კატეგორიები; საერთო მსოფლიო ჯამი არ არსებობს

ადიღეური და ყაბარდო-ჩერქეზული

ნოღაელები

ნოღაელი · ნოღაელარ · 109 042 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

ნოღაური · ნოღაი ტილი

ხალხები და კულტურული ტრადიციები

ყარაჩაელები: თურქულენოვანი ხალხი. ყარაჩაული ყარაჩაულ-ბალყარული ენის რეგიონული სახელწოდებაა; ბალყარელებთან კულტურული კავშირები არ აუქმებს საკუთარ თვითსახელწოდებას.
ჩერქეზები: ადიღური კულტურული სამყაროს ნაწილი თვითსახელწოდებით „ადიღე“. ჩერქეზული ლიტერატურული ტრადიცია დაკავშირებულია ყაბარდო-ჩერქეზულ ენასთან.
აბაზები: აბაზური ეკუთვნის აფხაზურ-ადიღურ ენებს. ძირითადი დიალექტური ტრადიციებია ტაპანტური და აშხარული; ლიტერატურული ნორმა ეყრდნობა ტაპანტურ კილოებს.
ნოღაელები: თურქულენოვანი ხალხი საკუთარი ენობრივი და ფოლკლორული ტრადიციით. თემები წარმოდგენილია ყარაჩაი-ჩერქეზეთსა და სხვა რეგიონებში.
რუსები და სხვა მცხოვრებლები: საქალაქო, სასოფლო და კაზაკური თემები რესპუბლიკის ისტორიის ნაწილია. მისი მოსახლეობა არ შემოიფარგლება ხუთი ძირითადი კულტურული ტრადიციის ჩამონათვალით.

ხუთი სახელმწიფო ენა

ყარაჩაული

ყარაჩაულ-ბალყარული ეკუთვნის თურქული ენების ყივჩაყურ ჯგუფს. ყარაჩაი-ჩერქეზეთში გამოიყენება სახელწოდება „ყარაჩაული“, ყაბარდო-ბალყარეთში „ბალყარული“. დიალექტური თავისებურებები და ცალკეული ეთნიკური თვითსახელწოდებები თანაარსებობს საერთო ენობრივ ტრადიციასთან.

ჩერქეზული

ენათმეცნიერებაში მიღებულია სახელწოდება „ყაბარდო-ჩერქეზული ენა“, რომელიც ეკუთვნის აფხაზურ-ადიღურ ოჯახს. ლიტერატურული ენის ჩერქეზული ვარიანტი ფუნქციონირებს ყარაჩაი-ჩერქეზეთში, ყაბარდული ყაბარდო-ბალყარეთში. თანამედროვე დამწერლობა დაფუძნებულია კირილიცაზე.

აბაზური

აბაზური ენა ეკუთვნის აფხაზურ-ადიღურ ოჯახს და ახლოსაა აფხაზურთან. ლიტერატურული ნორმა დაფუძნებულია ტაპანტურ დიალექტზე; აშხარულ ტრადიციას საკუთარი თავისებურებები აქვს. მატარებლები ცხოვრობენ როგორც რესპუბლიკაში, ისე დიასპორაში.

ნოღაური

ნოღაური ეკუთვნის თურქულ ენებს და გამოიყენება რუსეთის რამდენიმე რეგიონში, მათ შორის ყარაჩაი-ჩერქეზეთში. მას აქვს საკუთარი ლიტერატურული ნორმა, ლექსიკონები და ფოლკლორული ტექსტების კრებულები.

რუსული ენა და სახელმწიფო სტატუსი

კონსტიტუციის მე-11 მუხლი ადგენს ხუთ სახელმწიფო ენას: აბაზური, ყარაჩაული, ნოღაური, რუსული და ჩერქეზული. რუსული ეროვნებათაშორისი ურთიერთობისა და ოფიციალური საქმისწარმოების ენაა.

მოსახლეობა და კულტურული მრავალფეროვნება

სტატიების ბმულები ასახავს პორტალის ხელმისაწვდომ მასალებს და არა რესპუბლიკის ხალხთა სრულ ჩამონათვალს. ძირითადი თემების ნუსხა მოცემულია კონსტიტუციის პრეამბულაშიც.

ყარაჩაელები, ჩერქეზები, აბაზები, ნოღაელები: დამოუკიდებელი ხალხები საკუთარი ენობრივი, ლიტერატურული და ისტორიული ტრადიციებით. ცალკეული ენების სიახლოვე არ ნიშნავს ხალხთა იგივეობას.
რუსული და კაზაკური თემები: სტანიცების, ქალაქების, ვაჭრობისა და სოფლის მეურნეობის ისტორია რეგიონის საერთო ისტორიის ნაწილს შეადგენს.
რესპუბლიკის სხვა მცხოვრებლები: ყარაჩაი-ჩერქეზეთში მრავალი ხალხის წარმომადგენელი ცხოვრობს. მოსახლეობის საერთო რაოდენობა და ეროვნული შემადგენლობა აღწერის მიხედვით ცალ-ცალკე განიხილება.

ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ისტორია

სარჩევი

ტექსტის ზომა

100%

თავი 1 · შუა საუკუნეები

ალანია და ქვემო არხიზი

ქვემო არხიზის ნაქალაქარი დიდი ზელენჩუკის ხეობაში შუა საუკუნეების ალანიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრია. აქ შემორჩენილია სამი ქრისტიანული ტაძარი და ქალაქური განაშენიანების კვალი. არქეოლოგიური კვლევები განიხილავს გამაგრებული დასახლებების სისტემასა და ხეობებს შორის კავშირებს.

ქვემო არხიზის როლი საეკლესიო და პოლიტიკურ ცენტრად, ისევე როგორც შუა საუკუნეების ქალაქის სახელწოდება, განიხილება სამეცნიერო ნაშრომებში. ი. ა. დრუჟინინასა და ვ. ნ. ჩხაიძის 2026 წლის კვლევა ადარებს არაბულ მასალებს არქეოლოგიურ მონაცემებს. ალანიის არქეოლოგიური ძეგლები არ შეიძლება ავტომატურად გაიგივდეს ერთი თანამედროვე ხალხის საზღვრებთან ან განსაკუთრებულ მემკვიდრეობასთან.

გვერდი 1 -დან 1თავში 1

ისტორიული მიმოხილვა სამეცნიერო და საარქივო მასალების მიხედვით. შუა საუკუნეების ალანიას, ისტორიულ საზოგადოებებსა და თანამედროვე რესპუბლიკას განსხვავებული გეოგრაფია და ქრონოლოგია აქვთ.

ქვემო არხიზი და სენტის ტაძარი

ქვემო არხიზის კომპლექსი ინახავს შუა საუკუნეების ალანიის ქრისტიანულ ტაძრებსა და ქალაქური დასახლების კვალს. მის მნიშვნელობას სწავლობენ არქიტექტურის, არქეოლოგიური აღმოჩენებისა და წერილობითი მასალების მიხედვით. ქალაქის სახელისა და პოლიტიკური სტატუსის შესახებ ვარაუდები უნდა გავმიჯნოთ უშუალოდ შემორჩენილი ნაგებობებისგან. სენტის ტაძარი მდებარეობს თებერდის ხეობის ზემოთ, ქვემო თებერდის აულთან. უმაღლესი ეკონომიკის სკოლის კვლევითი პროექტი აღწერს ძეგლის არქიტექტურას, მიმდებარე მავზოლეუმსა და გათხრების შედეგებს. ტაძარსა და მიმდებარე ნაგებობებს გამოყენების რამდენიმე ეტაპი და გვიანდელი გადაკეთებები ჰქონდა. ნამდვილი გეგმები, ფოტოები და სამეცნიერო აღწერილობები მნიშვნელოვანია ტაძრებისა და სიმაგრეების შესწავლისთვის. თანამედროვე რესტავრაციები, მხატვრული რეკონსტრუქციები და ლეგენდები არ ცვლის დოკუმენტურ მოწმობას.

დომბაი, არხიზი და თებერდის ეროვნული პარკი

დომბაი და არხიზი რესპუბლიკის სხვადასხვა მთიანი რაიონია. თებერდის ეროვნული პარკი მოიცავს ყარაჩაევის, ზელენჩუკისა და ურუპის რაიონების ტერიტორიებზე არსებულ ნაკვეთებს. რესპუბლიკის ყველა ტურისტული ობიექტი მის საზღვრებში არ მდებარეობს. 2021 წლის 16 აგვისტოს მიღებულ იქნა რუსეთის ფედერაციის მთავრობის დადგენილება № 1350 თებერდის სახელმწიფო ბუნებრივი ბიოსფერული ნაკრძალის ეროვნულ პარკად გარდაქმნის შესახებ. ეს არის სამართლებრივი სტატუსის ცვლილება და არა ტერიტორიის დაცვის ისტორიის დასაწყისი. მთის ტყეები, მყინვარები, ხეობები და ტბები მრავალფეროვან ბუნებრივ კომპლექსებს ქმნიან. პარკის ოფიციალური ვებგვერდი აქვეყნებს მარშრუტების აღწერილობებს, სეზონურ შეზღუდვებსა და მონახულების წესებს. მათ მოგზაურობამდე ამოწმებენ: კონკრეტული ნაკვეთის ხელმისაწვდომობა შეიძლება შეიცვალოს.

რელიგიური მემკვიდრეობა

რეგიონის რელიგიური ისტორია მოიცავს შუა საუკუნეების ქრისტიანობას, ადგილობრივ რიტუალურ ტრადიციებსა და ისლამის გავრცელებას. დღეს რესპუბლიკაში წარმოდგენილია მუსლიმური, მართლმადიდებლური და სხვა თემები. ეთნიკური კუთვნილება ავტომატურად არ განსაზღვრავს პირად რწმენას. ალანური ტაძრები შუა საუკუნეების ისტორიის ძეგლებია. მათი ამჟამინდელი სამუზეუმო ან რელიგიური გამოყენება ძეგლების ცხოვრების ცალკე ეტაპს წარმოადგენს. კომპლექსის შესწავლისას გათვალისწინებულია როგორც თავდაპირველი არქიტექტურა, ისე გვიანდელი ცვლილებები.

ენები, ლიტერატურა და მუზეუმები

რესპუბლიკის კულტურული ცხოვრება მრავალენოვანია. კულტურის სამინისტრო წარმოადგენს ყარაჩაულ, ჩერქეზულ, აბაზურ, ნოღაურ და რუსულ თეატრებს, ასევე ფილარმონიასა და საცეკვაო კოლექტივებს. ასეთი დაწესებულებები ავითარებენ სასცენო მეტყველებას, ლიტერატურასა და შესრულების ტრადიციებს. მ. ო. ბაიჩოროვას სახელობის მუზეუმ-ნაკრძალი ინახავს არქეოლოგიურ, ისტორიულ და ეთნოგრაფიულ მასალებს. მის ფილიალებს შორისაა განმანათლებლისა და მხატვრის ისლამ კრიმშამხალოვის სახლ-მუზეუმი, ხუმარის ნაქალაქარი და ომის ისტორიის მემორიალური ობიექტები. აკადემიური კვლევები განიხილავს ყარაჩაელთა, ჩერქეზთა, აბაზთა და ნოღაელთა კულტურას ისტორიულ განვითარებაში. ზეპირ შემოქმედებას, კოსტიუმსა და ოჯახურ რიტუალებს აქვს ადგილობრივი ვარიანტები და დროთა განმავლობაში იცვლება. სასცენო დადგმა არ არის ყოველი ისტორიული ჩვეულების ზუსტი გადმოცემა.

სამზარეულო და სტუმართმოყვარეობა

ხიჩინი ყველით, ხორცით, კარტოფილით ან მწვანილით, აირანი და სხვა რძის პროდუქტები ყარაჩაული კვების კულტურის ნაწილია. ს. ი. აკკიევას კვლევა განიხილავს სადღესასწაულო და სტუმრის ტრაპეზებს, სტუმართმოყვარეობის წესრიგსა და მასპინძლის როლს. ტრადიციული რეცეპტები განსხვავდება დროის, ადგილისა და ოჯახის მიხედვით. სტუმართმოყვარეობა ინარჩუნებდა ურთიერთობებს მეზობლებს, ნათესავებსა და სხვა საზოგადოებების ადამიანებს შორის. მნიშვნელოვნად ითვლებოდა სტუმრის პატივისცემა, სიხარულით მიღება და ურთიერთობის წესები. უხვი ტრაპეზი თავისთავად არ ცვლიდა ამ ნორმებს. მთელი რესპუბლიკის სამზარეულო უფრო ფართოა, ვიდრე ერთი ყარაჩაული მენიუ. ჩერქეზული, აბაზური, ნოღაური, რუსული და სხვა ოჯახური ტრადიციები ინახავენ საკუთარ კერძებსა და ჩვეულებებს და ყოველდღიურ ცხოვრებაში ურთიერთქმედებენ. დეტალური შესწავლისთვის მნიშვნელოვანია კონკრეტული ხალხების ეთნოგრაფიას მივმართოთ.

მეცნიერება: ბტა და რატან-600

ყარაჩაი-ჩერქეზეთში მუშაობს რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის სპეციალური ასტროფიზიკური ობსერვატორია. იგი დაარსდა 1966 წლის 3 ივნისს და აწარმოებს სამყაროს ობიექტების მიწისზედა კვლევებს. მთავარ ინსტრუმენტებს შორისაა ოპტიკური ტელესკოპი ბტა ექვსმეტრიანი სარკით და რადიოტელესკოპი რატან-600 რგოლოვანი მრავალელემენტიანი ანტენით. ბტა მდებარეობს ზედა სამეცნიერო მოედანზე ქვემო არხიზის რაიონში, რატან-600 ზელენჩუკის სტანიცასთან. ეს მოქმედი სამეცნიერო ობიექტებია. ექსკურსიის პირობები დამოკიდებულია დაკვირვებებსა და მუშაობის რეჟიმზე; აქტუალურ ინფორმაციას ობსერვატორია აქვეყნებს.

მედია

ტბები და ტყეები მთიან ყარაჩაი-ჩერქეზეთში

პეიზაჟი თებერდის რაიონის ტბებისა და მთის ტყეების მოტივებზე. ეს მხატვრული ინტერპრეტაციაა და არა კონკრეტული ტბის ილუსტრაცია. ბუნებისა და ძეგლების ნამდვილი ფოტოები ხელმისაწვდომია სამეცნიერო, სამუზეუმო და ბუნების დაცვის მასალებში.

ჰიმნი

ყარაჩაი-ჩერქეზეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო ჰიმნი

რუსული

მუსიკა ასლან დაუროვისა, სიტყვები იუსუფ სოზარუკოვისა. ჰიმნი დამტკიცდა სახალხო კრების დადგენილებით 1998 წლის 26 მარტს; ჰიმნის შესახებ კანონი ხელმოწერილ იქნა 1998 წლის 9 აპრილს, № 410-XXII.

დამტკიცებული ტექსტი, ნოტები და სახელმწიფო ჰიმნის შესახებ ცნობები ხელმისაწვდომია კანონის ელექტრონულ ასლში ბმულით „ოფიციალური ტექსტი“.

ქრონოლოგია

მოვლენები: 16 / 16

შუა საუკუნეები: ქვემო არხიზი ალანიის საეკლესიო და პოლიტიკური ცენტრებიდან ერთ-ერთი იყო.
1825: ბატალპაშინსკაიას სტანიცის დაარსება, თანამედროვე ჩერკესკის წინამორბედის.
1828: ხასაუკის ბრძოლა და ყარაჩაის რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შეყვანა.
1922 წლის 12 იანვარი: ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქის შექმნა.
1926 წლის 26 აპრილი: გადაწყვეტილება გაერთიანებული ავტონომიური ოლქის ადმინისტრაციული დაყოფის შესახებ.
1942 წლის 11 აგვისტო: ჩერკესკის გერმანული ოკუპაციის დაწყება.
1943 წლის 17 იანვარი: ჩერკესკის გათავისუფლება.
1943 წლის 12 ოქტომბერი: ბრძანებულება ყარაჩაის ავტონომიური ოლქის გაუქმების შესახებ.
1943 წლის 2 ნოემბერი: ყარაჩაელი ხალხის იძულებითი დეპორტაციის დაწყება.
1957 წლის 9 იანვარი: ბრძანებულება ყარაჩაული ავტონომიის აღდგენისა და დაბრუნების ნებართვის შესახებ.
1966 წლის 3 ივნისი: სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის სპეციალური ასტროფიზიკური ობსერვატორიის დაარსება.
1991 წლის 26 აპრილი: რსფსრ-ის კანონი რეპრესირებული ხალხების რეაბილიტაციის შესახებ.
1991 წლის 3 ივლისი: კანონი ავტონომიური ოლქის რესპუბლიკად გარდაქმნის შესახებ.
1996 წლის 5 მარტი: ყარაჩაი-ჩერქეზეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციის მიღება.
1998 წლის 9 აპრილი: კანონი ყარაჩაი-ჩერქეზეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო ჰიმნის შესახებ.
2021 წლის 16 აგვისტო: დადგენილება თებერდის ნაკრძალის ეროვნულ პარკად გარდაქმნის შესახებ.