ჩეჩნეთი

ჩეჩნეთი მდებარეობს ჩრდილოეთ კავკასიაში, თერეკის ვაკეებსა და დიდი კავკასიონის მთის ხეობებს შორის. მისი ისტორია აერთიანებს უძველეს დასახლებებს, კოშკების კომპლექსებს, ჩეჩნურ ენობრივ და ლიტერატურულ ტრადიციას, გროზნოს განვითარებას, დეპორტაციისა და ომების გამოცდილებას. თანამედროვე რესპუბლიკა მოიცავს ქალაქებს, ვაკის სოფლებსა და მთის დასახლებებს.

მაღალმთის ტბა ბალახოვან ფერდობებს შორის, ღია კირქვის გაშიშვლებებით — კეზენოი-ამის ტბის მოტივზე შექმნილი პეიზაჟი · ილუსტრაცია · მხატვრული ილუსტრაცია

1,58 მლნ

მცხოვრები 2025 წლის 1 იანვრისთვის, როსსტატის დამრგვალებული შეფასება

16,2 ათ.

კვადრატული კილომეტრი, რესპუბლიკის ფართობი

სახელმწიფო ენები: ჩეჩნური და რუსული

გეოგრაფია დეტალებში

ქალაქები, სოფლები და რაიონები

2026 წლიდან ჩეჩნეთის რესპუბლიკის მუნიციპალური მოწყობა მოიცავს 15 მუნიციპალურ ოლქსა და ორ საქალაქო ოლქს: გროზნოსა და არგუნს. ბარათებში ცალკე ჩამოთვლილია ქალაქები, სოფლები, სტანიცები და დაბები. გალანჩოჟისა და ჩებერლოის ადმინისტრაციული რაიონები ნაჩვენებია მუნიციპალური ოლქებისგან ცალკე.

დასახლებული პუნქტები: 373
ტერიტორიები: 19

დასახლებული პუნქტების სია 2026 წლის 8 სექტემბრის მდგომარეობით. სხვადასხვა მუნიციპალური წარმონაქმნის ერთსახელიანი დასახლებული პუნქტები ნაჩვენებია ცალკე. ასევე შეტანილია მუდმივი მოსახლეობის გარეშე მცირე დასახლებული პუნქტები; მოსახლეობის რაოდენობის შესახებ ცნობები აქ არ მოცემულია. მუნიციპალური ოლქების სახელწოდებები მოცემულია 2026 წლიდან მოქმედი მოწყობის მიხედვით. ადმინისტრაციული რაიონები და მუნიციპალური ოლქები განსხვავდება.

ქალაქის ოლქიგროზნოცენტრი: გროზნო

ქალაქის ოლქიარღუნიცენტრი: არღუნი

მუნიციპალური ოლქიაჩხოი-მართანის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: აჩხოი-მარტანი

მუნიციპალური ოლქივედენოს მუნიციპალური ოლქიცენტრი: სოფელი ვედენო

მუნიციპალური ოლქიგროზნოს მუნიციპალური ოლქიცენტრი: სოფელი ტოლსტოი-იურტი

მუნიციპალური ოლქიგუდერმესის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: გუდერმესი

მუნიციპალური ოლქიიტუმ-კალის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: სოფელი იტუმ-კალი

მუნიციპალური ოლქიკურჩალოის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: კურჩალოი

მუნიციპალური ოლქინადტერეჩნის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: სოფელი ზნამენსკოე

მუნიციპალური ოლქინაურის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: ნაურსკაია

მუნიციპალური ოლქინოჟაი-იურტის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: სოფელი ნოჟაი-იურტი

მუნიციპალური ოლქისერნოვოდსკის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: სერნოვოდსკოე

მუნიციპალური ოლქიურუს-მართანის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: ურუს-მარტანი

მუნიციპალური ოლქიშალის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: შალი

მუნიციპალური ოლქიშაროის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: სოფელი ხიმოი

მუნიციპალური ოლქიშატოის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: სოფელი შატოი

მუნიციპალური ოლქიშელკოვსკოის მუნიციპალური ოლქიცენტრი: შელკოვსკაია

ადმინისტრაციული რაიონიგალანჩოჟის რაიონი

ადმინისტრაციული რაიონიჩებერლოის რაიონი

გეოგრაფია და მოსახლეობა

ჩეჩნეთის რესპუბლიკა მდებარეობს ჩრდილოეთ კავკასიის ფედერალურ ოკრუგში. მისი ტერიტორია მოიცავს ვაკე და მთისწინეთის სივრცეებს, ასევე დიდი კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთის მთის ხეობებს. ფართობი შეადგენს 16,2 ათას კმ²-ს. დედაქალაქი გროზნო მდებარეობს მდინარე სუნჯაზე. რუსსტატის მონაცემებით, რომლებიც რუსეთის ბანკმა მოიყვანა, მოსახლეობის რაოდენობა 2025 წლის 1 იანვრისთვის შეადგენდა 1 576,6 ათას ადამიანს, ანუ დაახლოებით 1,58 მილიონს. ეს არის გარკვეული თარიღის შეფასება; მეთოდის მიხედვით იგი განსხვავდება მოსახლეობის აღწერისგან. რესპუბლიკის ეკონომიკაში წარმოდგენილია მშენებლობა, ვაჭრობა, სოფლის მეურნეობა და მრეწველობა. გროზნოს ნავთობის ისტორიული ცნობადობა არ ნიშნავს, რომ თანამედროვე მეურნეობა მხოლოდ ნავთობის მოპოვებისგან შედგება.

რეგიონის ხალხები

ჩეჩნები

ნოხჩი · 1 674 854 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

ჩეჩნური (ნოხჩინ მოტ)

კუმიკები

ყუმუყლარ · 565 830 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

კუმიკური · ყუმუყ ტილ

ნოღაელები

ნოღაელი · ნოღაელარ · 109 042 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

ნოღაური · ნოღაი ტილი

ადგილობრივი თემები და დიასპორა

თეიპები და ადგილობრივი საზოგადოებები: ისტორიული ნათესაური კავშირები და სოფლისადმი კუთვნილება ჩეჩნების სოციალური მეხსიერების ნაწილს შეადგენს. მათი როლი დროთა განმავლობაში იცვლებოდა; რესპუბლიკის თანამედროვე ცხოვრების აღწერა მხოლოდ გვაროვნული სქემით შეუძლებელია.
აკინური ტრადიცია: აკინური, ანუ აუხური, დიალექტი ძირითადად დაღესტანშია წარმოდგენილი. ეს ჩეჩნების უფრო ფართო ენობრივი სივრცის ნაწილია, რომელიც ჩეჩნეთის ადმინისტრაციულ საზღვრებს სცილდება.
ქისტური ტრადიცია: ქისტური დიალექტი საქართველოს პანკისის ხეობაშია გავრცელებული. ქისტურ თემებს ქართულ კულტურულ და ენობრივ გარემოში ცხოვრების საკუთარი გამოცდილება აქვთ.

ენები

ჩეჩნური

ნოხჩიინ მოტი მოეკუთვნება ნახურ ჯგუფს ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახში. თანამედროვე დამწერლობა კირილიცას იყენებს. ლიტერატურული ნორმა ბრტყელზედაპირული დიალექტის საფუძველზე ჩამოყალიბდა; ადგილობრივი დიალექტები საკუთარ თავისებურებებს ინარჩუნებენ.

რუსული

რუსული სახელმწიფო ენაა ჩეჩნურის გვერდით. რესპუბლიკის კონსტიტუციის მე-10 მუხლი ამ სტატუსს ორივე ენისთვის ამტკიცებს.

სხვა ენები

რესპუბლიკაში არსებობს ყუმიკური, ნოღაური და სხვა ენობრივი ტრადიციები. ოჯახის ენა და ადამიანის ეთნიკური კუთვნილება მხოლოდ საცხოვრებელი ადგილით არ განისაზღვრება. ენების სამართლებრივ სტატუსს არეგულირებს რესპუბლიკური კანონი „ენების შესახებ ჩეჩნეთის რესპუბლიკაში“.

მოსახლეობა და თემები

ზემოთ მოცემული ბარათები მიუთითებენ ხალხების შესახებ გამოქვეყნებულ სტატიებზე. მათში მითითებული ხალხის საერთო რაოდენობა ეხება მისი გავრცელების გეოგრაფიას და არ უდრის ჩეჩნეთის მცხოვრებთა რაოდენობას. მოსახლეობის შემადგენლობის ისტორიული ცვლილებები შეისწავლება აღწერების, არქივებისა და მიგრაციის კვლევების მიხედვით. .

ჩეჩნები: რესპუბლიკის ძირითადი ხალხი; პორტალის ცალკე სტატია ეძღვნება ჩეჩნების ენას, ისტორიასა და კულტურულ ტრადიციებს.
რუსული და კაზაკური თემები: მათი ისტორია დაკავშირებულია გროზნოსთან, მრეწველობასთან და თერგისპირა ვაკის დასახლებებთან. XX საუკუნის ბოლოს ომებმა და მიგრაციებმა მნიშვნელოვნად შეცვალა მოსახლეობის შემადგენლობა.
ყუმიკები და ნოღაელები: რესპუბლიკის ჩრდილო-აღმოსავლეთისა და ჩრდილოეთის ისტორიული თემები. ამ ხალხების ენობრივი არეალები მეზობელ რეგიონებსაც მოიცავს.
ინგუშები და სხვა მცხოვრებლები: ჩეჩნურ-ინგუშური ავტონომიის საერთო ისტორია აკავშირებს ჩეჩნეთსა და ინგუშეთს. თანამედროვე რესპუბლიკა სხვადასხვა წარმომავლობის ადამიანების სახლად რჩება.

ისტორია

სარჩევი

ტექსტის ზომა

100%

თავი 1 · სიძველე

დასახლებები და არქეოლოგიური კულტურები

თანამედროვე ჩეჩნეთის ტერიტორიაზე არსებული არქეოლოგიური ძეგლები კავკასიის დასახლების ხანგრძლივ ისტორიას ასახავს. 2025 წელს რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიის ინსტიტუტმა გამოიკვლია ისკრინსკოე 1-ის დასახლება: ბრინჯაოს ხანის უბანზე აღმოჩენილია საცხოვრებლები და სამსხმელო მოედანი ღუმელით, ყალიბებითა და ლითონის დამუშავების სხვა კვალით. აღმოჩენები ცნობებს გვაწვდის ძველი მცხოვრებლების ხელოსნობასა და ყოველდღიურ ყოფაზე.

სერჟენ-იურტის სამაროვანი კობანური კულტურის აღმოსავლურ ვარიანტს მიეკუთვნება. გამოქვეყნებულ მასალებში წარმოდგენილია, კერძოდ, ჩვენს წელთაღრიცხვამდე X-VIII საუკუნეების აღმოჩენები. არქეოლოგიური კულტურა აღწერს ძეგლთა და ნივთთა ერთობლიობას; მისი ავტომატურად თანამედროვე ხალხთან გაიგივება შეუძლებელია. ; .

გვერდი 1 -დან 1თავში 1

ისტორიული ნარკვევი შედგენილია არქეოლოგიური პუბლიკაციების, საარქივო დოკუმენტებისა და კვლევების მიხედვით. დეპორტაცია და შეიარაღებული კონფლიქტები გამოყოფილია დამოუკიდებელ თავებად; დანაკარგების რიცხვითი შეფასებები, რომლებზეც შეთანხმებული მონაცემები არ არსებობს, არ მოცემულა.

ბუნება და ძეგლები

არღუნის ხეობა აერთიანებს ბუნებრივ ლანდშაფტებსა და ისტორიულ დასახლებებს. კოშკების კომპლექსები დაკავშირებულია მთის საზოგადოებების ცხოვრებასთან, გზებთან და თავდაცვასთან. უშკალოის კოშკები მდებარეობს ჩანტი-არღუნის ნაპირთან, კლდოვანი შვერილის ქვეშ; მათი მდებარეობა მთიანი ჩეჩნეთის ერთ-ერთ ყველაზე ამოცნობად ხატად ითვლება. ; ჩეჩნეთის რესპუბლიკის მუზეუმი: არღუნის ხეობის კოშკები. კეზენოი-ამის ტბა მდებარეობს მაღალმთიანეთში, ჩეჩნეთისა და დაღესტნის საზღვარზე. მისი სანაპირო ფერდობები და მთის ქვაბული დამოუკიდებელ ბუნებრივ ლანდშაფტს ქმნის. ტბა ორივე რეგიონს უკავშირდება, ამიტომ მისი წარმოდგენა მხოლოდ ჩეჩნურ ან მხოლოდ დაღესტნურ ობიექტად არაზუსტი იქნებოდა. მთის არქიტექტურის ძეგლები განსხვავდება აშენების დროით, შენარჩუნების ხარისხითა და რესტავრაციის მოცულობით. დოკუმენტური ფოტოსურათები და სამეცნიერო აღწერილობები საშუალებას გვაძლევს დავინახოთ ეს განსხვავებები.

რელიგიური მემკვიდრეობა

ჩეჩნების რელიგიურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია სუნიტურ ისლამს. რეგიონის ისტორიისთვის მნიშვნელოვანია სუფიური ტრადიციები და სულიერი მოძღვრების მიმდევართა გაერთიანებები. კერძოდ, კუნთა-ჰაჯი კიშიევის სწავლება დაკავშირებულია ქადირიას საძმოსთან. ჯ. ი. მესხიძის ენციკლოპედიური სტატია განიხილავს კუნთა-ჰაჯის ბიოგრაფიას, მისი სწავლების გავრცელებასა და XIX საუკუნის ისტორიულ ვითარებას. რელიგიური ისტორია მოიცავს სხვადასხვა მიმდინარეობასა და ეტაპს; რესპუბლიკის თანამედროვე მცხოვრების პირადი რწმენა არ განისაზღვრება ერთი ეთნიკური მახასიათებლით.

კოსტიუმი, ხელობა და მუსიკა

სამუზეუმო მასალები ინახავს ცნობებს თექის წარმოების, ტანსაცმლისა და ყოველდღიური საგნების შესახებ. ბურკა წარმოადგენდა უსახელო თექის მოსასხამს, რომელიც იცავდა სიცივის, წვიმისა და ქარისგან. მისი დამზადება შრომატევადი ხელობა იყო და მოითხოვდა მატყლის მომზადებას, დაწნვასა და დამუშავებას. ჩეჩნური მუსიკალური კულტურა მოიცავს სიმღერის ტრადიციებს, ინსტრუმენტულ მუსიკასა და რელიგიურ გალობას. სამუზეუმო კვლევები განიხილავს სიმებიან, ჩასაბერ და დასარტყამ ინსტრუმენტებს. საველე ჩანაწერები საშუალებას გვაძლევს მოვისმინოთ კონკრეტული შემსრულებლები; მათი წარმომავლობა და ჩაწერის დრო მნიშვნელოვანია მასალის გასაგებად. ; . ისტორიული კოსტიუმი და ფოლკლორი აღწერილია ადგილისა და დროის მითითებით. თანამედროვე ჩეჩნეთში ტრადიციული მემკვიდრეობა არსებობს ურბანული კულტურის, ლიტერატურისა და პროფესიული ხელოვნების გვერდით.

სამზარეულო და კვების კულტურა

ტრადიციული კვების სისტემა აერთიანებს ფქვილის, ხორცის, რძისა და მცენარეულ პროდუქტებს. ცნობილ კერძებს შორისაა ჟიჟიგ-გალნაში, ხორცი გალუშკებითა და ბულიონით, ასევე სხვადასხვა შიგთავსის მქონე ლავაში. ტრაპეზის შემადგენლობა დამოკიდებული იყო სეზონზე, ოჯახისა და მეურნეობის კეთილდღეობაზე. ბ. ბ.-ა. აბდულვაჰაბოვას კვლევა ეძღვნება ჩეჩნების კვებას XIX და XX საუკუნის დასაწყისში. მასში განიხილება ყოველდღიური და სარიტუალო ტრაპეზები, სტუმართმოყვარეობის წესები და კვების კავშირი მეზობელი ხალხების კულტურასთან. ისტორიული აღწერა ეხება თავის პერიოდს და არ ნიშნავს, რომ ყველა თანამედროვე ოჯახი იცავს ერთნაირ წესებს.

მედია

ჩეჩნეთის მთის პეიზაჟი

პეიზაჟი შექმნილია კეზენოი-ამის ტბის მოტივებზე და არ არის კონკრეტული წერტილის დოკუმენტური ფოტოსურათი. არქეოლოგიური სამუშაოების ნამდვილი ფოტოსურათები და საარქივო გამოსახულებები ხელმისაწვდომია ქვემოთ მოცემული ბმულებით.

მუსიკალური ჩანაწერები

ტრადიციული მუსიკის საველე ჩანაწერები ↗კრებული შემსრულებლებისა და ჩანაწერების წარმომავლობის მითითებით, ჩეჩნური მუსიკის ჩათვლით.

ჰიმნი

ჩეჩნეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო ჰიმნი

ჩეჩნური

სიტყვები: ხ.-ა. კადიროვი. მუსიკა: უ. ბექსულთანოვი. ჩეჩნეთის რესპუბლიკის კანონი 2010 წლის 28 ივლისის № 30-რზ, ცვლილებებით 2023 წლის 12 მარტიდან.

სახელმწიფო ჰიმნის დამტკიცებული ტექსტი და მუსიკალური რედაქცია გამოქვეყნებულია კანონის დანართებში. სრული რედაქციის გახსნა შესაძლებელია ბმულით „ოფიციალური ტექსტი“.

ქრონოლოგია

მოვლენები: 11 / 11

ძვ. წ. X-VIII საუკუნეები: კობანის კულტურის აღმოჩენები სერჟენ-იურტის სამარხიდან, გამოქვეყნებული რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიის ინსტიტუტის კვლევებში.
1785-1791: შეიხ მანსურის მოძრაობა ჩრდილოეთ კავკასიაში.
1818: გროზნაიას ციხესიმაგრის დაარსება სუნჯაზე; ქალაქ გროზნოს შემდგომი განვითარება.
1922 წლის 30 ნოემბერი: ჩეჩნეთის ავტონომიური ოლქის შექმნა.
1934: ჩეჩნეთისა და ინგუშეთის ავტონომიური ოლქების გაერთიანება.
1936: გაერთიანებული ავტონომიური ოლქის ჩეჩნეთ-ინგუშეთის ასსრ-ად გარდაქმნა.
1944 წლის 23 თებერვალი: ჩეჩნებისა და ინგუშების იძულებითი დეპორტაციის დაწყება. 1944 წელს ავტონომია გაუქმდა.
1957 წლის 9 იანვარი: ბრძანებულება ჩეჩნეთ-ინგუშეთის ასსრ-ის აღდგენის შესახებ; დაბრუნების აკრძალვის მოხსნა.
1994-1996: პირველი ჩეჩნური ომი; 1996 წლის აგვისტოს ხასავიურტის შეთანხმებები.
1999: ახალი ომის დაწყება და მშვიდობიანი მოსახლეობის მასობრივი გადაადგილება.
2003 წლის 23 მარტი: ჩეჩნეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციის მიღება.