Azərbaycan: tarix, xalqlar, mədəniyyət və abidələr

Azərbaycanın palçıq vulkanı landşaftları əsasında mənzərə · illüstrasiya · Bədii illüstrasiya

10,2624 mln

1 yanvar 2026-cı il tarixinə əhali, Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi qiymətləndirməsi

86,6 min km²

Dövlət Statistika Komitəsinə görə sahə, Xəzər dənizindəki adalar daxil olmaqla

UNESCO Ümumdünya irsi obyekti: dörd mədəni və bir təbii

Coğrafiya təfərrüatlarda

Regionlar və yaşayış məntəqələri

Azərbaycanın inzibati quruluşuna rayonlar, respublika tabeli şəhərlər və Naxçıvan Muxtar Respublikası daxildir. Axtarışın rahatlığı üçün rayonlar 14 iqtisadi zonaya görə qruplaşdırılıb.

Yaşayış məntəqələri: 4586
Ərazilər: 14

Məlumat kitabında 4 586 yaşayış məntəqəsi var: 79 şəhər, 263 qəsəbə və 4 244 kənd. 2024-cü il inzibati bölgüsünə görə siyahı 28 oktyabr 2026-cı ildə yoxlanılıb. Mötərizədə milli yazılış saxlanılıb, nöqtədən sonra rayon və ya şəhər ərazisi göstərilib. Adların rusca verilişi axtarışa kömək edir. İqtisadi rayonlar inzibati rayonlardan ayrıca göstərilib.

Paytaxt və iqtisadi rayonBakıMərkəz: Bakı

Muxtar respublikaNaxçıvan Muxtar RespublikasıMərkəz: Naxçıvan

İqtisadi rayonAbşeron-Xızı

İqtisadi rayonDağlıq Şirvan

İqtisadi rayonGəncə-Daşkəsən

İqtisadi rayonQarabağ

İqtisadi rayonQazax-Tovuz

İqtisadi rayonQuba-Xaçmaz

İqtisadi rayonLənkəran-Astara

İqtisadi rayonMərkəzi Aran

İqtisadi rayonMil-Muğan

İqtisadi rayonŞəki-Zaqatala

İqtisadi rayonŞərqi Zəngəzur

İqtisadi rayonŞirvan-Salyan

Coğrafiya və əhali

Azərbaycan Cənubi Qafqazda, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir. Əsas təbii vilayətlərə Böyük və Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı və Talış dağları daxildir. Relyefin müxtəlifliyi və Xəzərin yaxınlığı yerli iqlim şəraitinə təsir edir. 1 yanvar 2026-cı il tarixinə rəsmi 1.15 cədvəlinə əsasən əhalinin sayı 10 262,4 min nəfər, o cümlədən Bakıda 2 356,2 min nəfər qiymətləndirilmişdir. Ölkənin sahəsi Xəzər dənizindəki adalar daxil olmaqla 86,6 min km² kimi göstərilmişdir. Bu, tarixli statistik qiymətləndirmədir, 2026-cı ilin yeni siyahıyaalmasının nəticələri deyil. Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın tərkibinə daxildir və xüsusi konstitusiya statusuna malikdir. İnzibati rayonlar, statistik iqtisadi rayonlar və tarixi-mədəni vilayətlər müxtəlif funksiyalar yerinə yetirir və bir-birini əvəz edən xəritələr deyildir.

Xalqlar haqqında əlaqəli məqalələr

Azərbaycanlılar

Azərbaycanlılar · Azərbaycanlılar · Azərbaycanda 9 436,1 min nəfər (2019-cu il siyahıyaalması)

Azərbaycan dili: şimal və cənub variantları

Ləzgilər

Ləzgilər · Rusiyada 488 608 nəfər (2021); Azərbaycanda 167,6 min nəfər (2019)

Ləzgi · ləzgi ç̇al

Avarlar

Mağarulal · Rusiyada 1 012 074 nəfər (2021-ci il siyahıyaalması)

Avar dili (mağarul mats)

Saxurlar

Yıxbi · Rusiyada 12 541 nəfər (2021); Azərbaycanda 13,4 min nəfər (2019)

Saxur dili

Rutullar

Mıxabır (Rutul); yerli özadlandırmalar · Rusiyada 34 259 nəfər (2021-ci il siyahıyaalınması)

Rutul dili

Mədəni və təbii sahələr

Bakı və Abşeron: Xəzər sahilləri, paytaxt aqlomerasiyası, İçərişəhər və neft, qaz və palçıq vulkanizmi ilə bağlı landşaftlar.
Şəki və şimal-qərb: Dağətəyi şəhərlər, baramaçılıq, xan sarayı və sənətkarlıq ənənələri. Xınalıq və «Köç Yolu» marşrutu Böyük Qafqazın ayrıca mədəni landşaftını təşkil edir.
Kür-Araz ovalığı: Dağ sistemləri arasındakı düzənlik və vadi əraziləri. Fiziki-coğrafi sahələr inzibati rayonlardan və statistik iqtisadi regionlardan fərqlənir.
Lənkəran və Talış dağları: Ölkənin cənub-şərqi rütubətli meşə landşaftları və talış mədəni-dil ənənəsi ilə.
Naxçıvan Muxtar Respublikası: Azərbaycanın tərkibində olan, ölkənin əsas ərazisindən ayrılmış muxtar respublika. Onun hüquqi statusu Konstitusiyanın ayrıca fəsli ilə müəyyən edilir.

Dillər və mədəni müxtəliflik

Azərbaycan dili

Azərbaycan dili türk dil ailəsinin oğuz qoluna aiddir. Dövlət statusu Konstitusiyanın 21-ci maddəsi ilə müəyyən edilir. Qohum türk dilləri, İran mədəni təsiri və müasir dövlət mənsubiyyəti fərqli hadisələri təsvir edir.

Ləzgi dili və Qafqazın digər dilləri

Ləzgi dili nax-dağıstan dillərinə aiddir. Ölkədə həmçinin avar, saxur, rutul, xınalıq, udin və öz dil ənənələrinə malik digər icmalar yaşayır. Siyahıyaalmada qrupların adları və linqvistik təsnifat eyni şey deyil.

Talış və tat variantları

Talış dili şimal-qərbi İran dillərinə aiddir. Tat və yəhudi-tat variantları da öz icma ənənələri nəzərə alınmaqla İran dilçiliyi çərçivəsində araşdırılır. Onları Azərbaycan dili ilə eyni dil qolunda birləşdirmək və ya bir xalqın adları hesab etmək olmaz.

Udin dili və erkən yazı ənənəsi

Qafqaz Albaniyası palimpsestləri üzrə tədqiqatlar bu xristian mətnlərinin dilinin müasir udin dili ilə əlaqəsini araşdırır. Bu, müqayisəli dil təhlilinin nəticəsidir və qədim dövlətin bir müasir millətlə eyniliyi demək deyil.

Digər icmalar və statistikanın əhatəsi

Keçidlər portalın mövcud məqalələrini əks etdirir. Milli tərkib 2019-cu il siyahıyaalınmasına əsasən verilmişdir; Dövlət Statistika Komitəsinin qeydinə görə, həmin siyahıyaalınma o vaxt Azərbaycan hakimiyyətindən kənarda olan ərazilərin əhalisini əhatə etməmişdir. Məlumatlar 2020 və 2023-cü il hadisələrindən əvvələ aiddir və bütün icmaların bugünkü yerləşməsini təsvir etmir.

Ləzgilər, talışlar və avarlar: 2019-cu il siyahıyaalmasının rəsmi yuvarlaqlaşdırılmış cədvəllərində: müvafiq olaraq 167,6; 87,6 və 48,6 min nəfər. Bu göstəricilər 2026-cı il üçün qiymətləndirmə deyil.
Tatlar, ruslar, yəhudi və digər icmalar: Rəsmi cədvəl müxtəlif etnik kateqoriyaları ayırır. Milli mənsubiyyət dini və ya dil mənsubiyyətinə bərabər deyil.
Udinlər, xınalıqlılar və digər kiçik qruplar: Müstəqil uçot kateqoriyaları və mədəni ənənələr. Kiçik rəqəmlərlə işləyərkən yuvarlaqlaşdırmanı və siyahıyaalma metodikasını nəzərə almaq xüsusilə vacibdir.

Azərbaycan tarixi

Mündəricat

Mətn ölçüsü

100%

Fəsil 1 · Tarixdənqabağı dövr və sonrakı epoxalar

Qobustan qaya sənəti

Qobustan qaya təsvirlərini, yaşayış məskənlərinin, mağaraların və dəfn yerlərinin izlərini qoruyub saxlayır. Abidələr müxtəlif dövrlərə aiddir və insanların məşğuliyyətlərini, təbii mühiti və məkanın istifadəsini öyrənməyə imkan verir. Təsvirlər bir icmanın eyni vaxtda yaratdığı əsər deyil.

UNESCO mədəni landşaftın üç sahəsini və altı mindən çox qravürü ayırır. Onlara arxeoloji kontekst üzrə baxmaq lazımdır, avtomatik olaraq bir müasir xalqa aid etmək olmaz. Qorunan Ümumdünya irsi obyekti və qoruğun daha geniş ərazisi fərqli sərhədlərə malikdir.

Səhifə 1 -dən 1fəsildə 1

Tarixi icmal arxeoloji mədəniyyətləri, Qafqaz Albaniyasını, orta əsr mülklərini, 1918-1920-ci illər respublikasını və müasir dövləti fərqləndirir. Coğrafiya və siyasi adlar dəyişmişdir.

Beş Dünya İrsi obyekti

Azərbaycanda YUNESKO-nun dörd mədəni və bir təbii Dünya İrsi obyekti təqdim olunur. Bunlar Bakının İçərişəhəri, Qobustan, Şəkinin tarixi mərkəzi, "Köç Yolu" marşrutu ilə Xınalıq mədəni landşaftı və transsərhəd "Hirkan meşələri" obyektinin Azərbaycan sahələridir. Bakı 2000-ci ildə, Qobustan 2007-ci ildə, Şəki 2019-cu ildə, Xınalıq 2023-cü ildə daxil edilmişdir. Hirkan meşələri əvvəlcə 2019-cu ildə İran ərazisi üzrə daxil edilmiş, Azərbaycan sahələri isə 2023-cü ildə əlavə olunmuşdur. İlkin siyahıya daxil edilmə əsas siyahıya daxil edilməyə bərabər deyil. Muğam, xalçaçılıq və digər canlı ənənələr qeyri-maddi irs haqqında ayrıca konvensiya üzrə nəzərdən keçirilir.

Xınalıq və «Köç-Yolu» marşrutu

Obyekt yüksək dağ kəndini, yay və qış otlaqlarını və təxminən 200 kilometr uzunluğunda mövsümi marşrutu birləşdirir. Buna görə də onun məzmunu bir kəndin memarlığından daha genişdir. Şaquli köçəri maldarlıq ənənəsi müxtəlif yüksəklik qurşaqlarını və torpaqdan istifadə üsullarını əlaqələndirir. Otlaqlar, müvəqqəti düşərgələr, terraslar, su mənbələri və yollar canlı mədəni sistem təşkil edir. Obyektin qorunması yalnız binaların təmirilə deyil, həm də yerli icmanın təsərrüfat təcrübələrinin davam etdirilməsi ilə bağlıdır.

Hirkan meşələri və palçıq vulkanları

Hirkan enliyarpaqlı meşələri Xəzər boyunca Azərbaycan və İran ərazisində uzanır. Onların təbiət dəyəri meşə ekosistemlərinin uzun tarixi, nadir növlər və yaşayış mühitlərinin müxtəlifliyi ilə bağlıdır. Meşə ekosisteminin yaşı hər bir ağacın yaşına bərabər deyil. Digər səciyyəvi landşaft palçıq vulkanizmi ilə bağlıdır. NASA Earth Observatory Abşeron yaxınlığında palçıq püskürmələri nəticəsində yaranmış və sonradan eroziyaya məruz qalmış adaları araşdırır. Bu cür geoloji proseslər adi ərimiş lava püskürməsindən fərqlənir. Konkret sahələrin əlçatanlığı və ziyarət qaydaları səfərdən əvvəl dəqiqləşdirilməlidir. Səhifədə bədii illüstrasiya yerləşdirilib; o, marşrut sxemi və ya vulkanlardan birinin sənədli təsviri deyil.

Dinlər və dünyəvi dövlət

Konstitusiya Azərbaycanı dünyəvi respublika kimi müəyyən edir. 18-ci maddə dini dövlətdən ayırır və dinlərin qanun qarşısında bərabərliyini təsbit edir. Bu normaları sakinlərin şəxsi inanclarından və dini təcrübənin sosioloji qiymətləndirmələrindən fərqləndirmək lazımdır. Regionun tarixi mühiti islam, xristian, yəhudi və digər ənənələri əhatə edir. Bakının İçərişəhər abidələri və erkən xristian əlyazmaları müxtəlif dövrləri və mədəni əlaqələri göstərir. Bir millətin bütün sakinlərinə eyni inancı aid etmək düzgün olmazdı.

Poeziya və yazılı ənənələr

Gəncə ilə fars dilində əsərlər yaratmış orta əsr şairi Nizami Gəncəvi bağlıdır. Onun «Xəmsə» dövrü əlyazmalar və tərcümələr vasitəsilə tanınır. Müəllifin həyat coğrafiyası, əsərlərin dili və irsin müasir əhəmiyyəti ayrı-ayrı məsələlərdir. Aşıq sənəti poeziyanı, hekayəni, oxumağı və instrumental musiqini birləşdirir. YUNESKO həm ifaçılığın regional xüsusiyyətlərini, həm də ölkənin müxtəlif icmalarının ənənənin ötürülməsində iştirakını qeyd edir. Şifahi mədəniyyət və kitab ədəbiyyatı tarixi yaddaşın müxtəlif formalarını qoruyaraq bir-birini tamamlayır.

Muğam və aşıq sənəti

Muğam improvizasiyanın böyük rol oynadığı musiqi ənənəsidir. İfa müğənni ilə tar, kamança və zərb alətində çalan musiqiçiləri birləşdirə bilər. Canlı versiyalar ustalardan şagirdlərə ötürülür. YUNESKO ənənəni 2003-cü ildə elan etmiş və 2008-ci ildə Reprezentativ siyahıya daxil etmişdir. 2009-cu ildə siyahıya daxil edilmiş aşıq sənəti poetik sözü, hekayəni, rəqs elementlərini və musiqini, çox vaxt saz müşayiəti ilə birləşdirir. Regional variantlar və ifaçının fərdi ustalığı ənənənin bir hissəsini təşkil edir.

Xalçalar, kəlağayı və misgərlik

Azərbaycan xalçaçılığı xovlu və xovsuz məmulatları, müxtəlif texnikaları və yerli naxış ənənələrini əhatə edir. Bacarıqlar təcrübə və ailə təlimi vasitəsilə ötürülür. O, 2010-cu ildə YUNESKO-nun qeyri-maddi irs siyahısına daxil edilmişdir. Kəlağayı ipək qadın yaylıqlarıdır. Onların hazırlanması toxuculuq, boyama və ağac möhürlərlə naxış vurma ilə bağlıdır; tanınmış mərkəzlər Şəki və Basqaldadır. Kəlağayı sənəti və simvolikası 2014-cü ildə siyahıya daxil edilmişdir. 2015-ci ildə daxil edilmiş Lahıc misgərliyi qabların hazırlanmasını, emalını və bəzədilməsini əhatə edir. Ustalıq ailələrdə və şagirdlik yolu ilə ötürülür. Müxtəlif sənətlərin öz materialları və iş üsulları var.

Plov, dolma və çay mədəniyyəti

Azərbaycan plovları hazırlanma üsulu, məhsul birləşmələri və süfrəyə verilməsi ilə fərqlənir. Süzmə növündə düyü sonradan buxarda bişirilir, ət və ya digər tərkib hissəsi ayrıca verilə bilər. Bir bayram resepti gündəlik mətbəxin bütün müxtəlifliyini əks etdirmir. Dolma ənənəsi yarpaqlarda və ya tərəvəzlərdə içliklərin hazırlanmasını və birlikdə süfrəyə oturmağı əhatə edir. YUNESKO yerli variantları, biliklərin ailə daxilində ötürülməsini və qonaqlığın sosial əhəmiyyətini təsvir edir; daxil edilmə 2017-ci ildə baş tutmuşdur. Bu, konkret mədəni təcrübənin tanınmasıdır, regionun bütün oxşar yeməklərinə müstəsna hüquq deyil. Çay mədəniyyəti 2022-ci ildə Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən birgə YUNESKO siyahısına daxil edilmişdir. O, qonaqpərvərlik və ünsiyyətlə bağlıdır; dəmləmə üsulları, qablar və əlavələr fərqlənir.

Universitet, arxivlər və irsin öyrənilməsi

Bakı Dövlət Universitetinin təsis edilməsi haqqında qanun 1 sentyabr 1919-cu ildə qəbul edilmişdir. Təhsil müəssisəsinin tarixi Birinci respublika dövründə təhsilin inkişafını və sonrakı dəyişiklikləri göstərir. Hüquqi təsis tarixini dərslərin başlanmasından fərqləndirmək lazımdır. İrsin müasir tədqiqi arxeologiyanı, dilçiliyi, arxiv işini və təbiət elmlərini birləşdirir. DeLiCaTe beynəlxalq layihəsi Qafqazın erkən yazılı ənənələrini öyrənir, NASA-nın peyk materialları isə palçıq vulkanı adalarındakı dəyişiklikləri müşahidə etməyə kömək edir. Azərbaycan Milli Xalça Muzeyi sənətkarlıq mədəniyyətinin maddi nümunələri ilə tanış olmaq mümkün olan müəssisələrdən biridir. İş saatları və ziyarət şərtləri rəsmi saytda yoxlanılmalıdır.

Əhalinin yerdəyişməsi və materiallarla iş

Qarabağ münaqişəsi müxtəlif icmalara təsir göstərmişdir. BMT QAK-ın tarixi hesabatında və BQXK-nın ifadələrində məcburi köçürülmə və ailələr üçün uzunmüddətli nəticələr təsvir olunur. Tarixlər və uçot kateqoriyaları vacibdir: qaçqınlar, məcburi köçkünlər və daimi əhali eyni statistik məcmu deyildir. BMT-nin 2 oktyabr 2023-cü il tarixli məlumatı erməni əhalisinin Qarabağdan kütləvi çıxışını və insanların hüquqlarının müdafiəsi zərurətini qeyd edir. Bu, konkret missiyaya və vaxta aiddir, buna görə də onu regionun bugünkü dəqiq əhali siyahıyaalmasına çevirmək olmaz. 2019-cu il siyahıyaalmasının ərazinin əhatəsi ilə bağlı öz qeyd-şərti var. Onun etnik qruplar haqqında məlumatları 2020-2023-cü illərdəki hadisələrdən sonrakı əhali tərkibinin qiymətləndirilməsi kimi deyil, tarixi statistik kəsim kimi verilir.

Media

Azərbaycanın palçıq vulkanı landşaftları

Azərbaycanın palçıq vulkanı landşaftlarının motivləri üzrə mənzərə · illüstrasiya Abidələrin əsl təsvirləri və peyk şəkilləri materiallarda əlçatandır.

Himn

Azərbaycan marşı

Azərbaycan dili

Musiqisi Üzeyir Hacıbəylinin, sözləri Əhməd Cavadındır. Himn 27 may 1992-ci ildə təsdiq edilmişdir; mətn və musiqi həmçinin 2 noyabr 2018-ci il tarixli 1333-VKQ nömrəli Konstitusiya Qanunu ilə təsbit edilmişdir.

Dövlət rəmzlərinin rəsmi səhifəsi «Azərbaycan marşı»nın mətnini və onun təsdiq tarixini dərc edir. Himnin istifadə qaydaları 19 fevral 2019-cu il tarixli 1512-VQ nömrəli qanunla müəyyən edilmişdir. Rəsmi mətn ilkin mənbəyə keçidlə əlçatandır.

Xronologiya

Hadisələr: 24 / 24

Qədimlik və Orta əsrlər: Qobustan qaya sənəti Bir neçə arxeoloji dövrün abidələri.
V-VIII əsrlər: Qafqazın erkən yazısı Qafqaz Albaniyasının əlyazmaları regionun digər yazı ənənələri ilə birlikdə öyrənilir.
XII əsr: Nizami Gəncəvi Gəncə ilə bağlı şair, fars dilində «Xəmsə» silsiləsinin müəllifi.
XV əsr: Şirvanşahlar sarayı Bakının İçərişəhərinin əsas abidələrindən biri.
XVIII-XIX əsrlər: Şəkinin ticarət çiçəklənməsi İpəkçilik, tacir evləri və xan sarayı.
1879: Branobel şirkətinin yaradılması Şirkət Bakı neft sənayesinin inkişafında iştirak etmişdir.
1918: Müstəqilliyin elan edilməsi 28 may: Birinci respublikanın tarixinin başlanğıcı.
1919: Bakıda universitetin təsis edilməsi Qanun sentyabrın 1-də qəbul edilmişdir.
1920: Birinci respublikanın sonu Apreldə Qırmızı ordu gəldi.
1991: Müstəqilliyin bərpası Konstitusiya Aktı oktyabrın 18-də qəbul edilmişdir.
1992: Dövlət himninin təsdiqi Mayın 27-də «Azərbaycan marşı» təsdiq edilmişdir.
2000: Bakının İçərişəhəri UNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilməsi.
2007: Qobustan UNESKO siyahısında Qaya sənəti mədəni landşaftının tanınması.
2008: Azərbaycan muğamı Nümayəndə siyahısına daxil edilmişdir; ilk elan 2003-cü ildə.
2009: Aşıq sənəti UNESKO-nun qeyri-maddi irs siyahısına daxil edilmişdir.
2010: Xalçaçılıq Qeyri-maddi irs siyahısına daxil edilmişdir.
2014: Kəlağayı İpək yaylıqların hazırlanma sənəti və simvolikası tanınmışdır.
2015: Laçının misgərlik sənəti Qeyri-maddi irs siyahısına daxil edilmişdir.
2017: Dolma ənənəsi Hazırlanması və birgə süfrə ənənəsinin daxil edilməsi.
2019: Şəkinin tarixi mərkəzi Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.
2022: Çay mədəniyyəti Azərbaycan və Türkiyənin birgə daxiletməsi.
2023: Xınalıq və «Köç Yolu» Mədəni landşaftın və köçəri maldarlıq marşrutunun daxil edilməsi.
2023: Hirkan meşələri Ümumdünya irsi obyektinin Azərbaycan sahələrinə genişləndirilməsi.
2023: BMT-nin Qarabağda missiyası Erməni əhalisinin kütləvi çıxışından sonra oktyabrın 1-də səfər.