Dağıstan: tarix, xalqlar, dillər və mədəni irs

Firuzəyi çay və quru otlu yamacları olan dərin əhəngdaşı kanyonu — Sulak kanyonu: mənzərənin təfsiri · illüstrasiya · Bədii illüstrasiya

3,26 mln

2025-ci il yanvarın 1-nə əhali, Dağıstanstat

50,3 min

kvadrat kilometr, respublikanın sahəsi

2003

Dərbənd abidələrinin YUNESKO siyahısına daxil edildiyi il

Coğrafiya təfərrüatlarda

Şəhərlər, kəndlər və rayonlar

Dağıstan 41 inzibati rayonu, respublika əhəmiyyətli on şəhəri və Tsuntin rayonunun tərkibində Bejtin sahəsini əhatə edir. Sahil şəhərləri, dağətəyi və yüksək dağ kəndləri müxtəlif tarixi məskunlaşma zonaları təşkil edir.

Yaşayış məntəqələri: 1634
Ərazilər: 52

8 sentyabr 2026-cı il tarixinə yaşayış məntəqələrinin siyahısı. Müxtəlif bələdiyyə qurumlarının eyniadlı yaşayış məntəqələri ayrıca göstərilir. Daimi əhalisi olmayan kiçik yaşayış məntəqələri də daxil edilmişdir; əhali sayı haqqında məlumat burada verilmir.

Şəhər dairəsiMahaçqalaMərkəz: Mahaçqala

Şəhər dairəsiBuynakskMərkəz: Buynaksk

Şəhər dairəsiDağıstan İşıqlarıMərkəz: Dağıstan İşıqları

Şəhər dairəsiDərbəndMərkəz: Dərbənd

Şəhər dairəsiİzberbaşMərkəz: İzberbaş

Şəhər dairəsiKaspiyskMərkəz: Kaspiysk

Şəhər dairəsiKizilyurtMərkəz: Kizilyurt

Şəhər dairəsiKizlyarMərkəz: Kizlyar

Şəhər dairəsiXasavyurtMərkəz: Xasavyurt

Şəhər dairəsiCənubi SuxokumskMərkəz: Cənubi Suxokumsk

RayonAğul rayonuMərkəz: Tpiq kəndi

RayonAkuşa rayonuMərkəz: Akuşa kəndi

RayonAxvax rayonuMərkəz: Karata kəndi

RayonAxtı rayonuMərkəz: Axtı kəndi

RayonBabayurt rayonuMərkəz: Babayurt kəndi

RayonBotlix rayonuMərkəz: Botlix kəndi

RayonBuynaksk rayonuMərkəz: Buynaksk

RayonGergebil rayonuMərkəz: Gergebil kəndi

RayonGümbət rayonuMərkəz: Mexelta kəndi

RayonGunib rayonuMərkəz: Gunib kəndi

RayonDaxadayev rayonuMərkəz: Urkarax kəndi

RayonDərbənd rayonuMərkəz: Dərbənd

RayonDokuzpara rayonuMərkəz: Usuxçay kəndi

RayonQazbek rayonuMərkəz: Dılım kəndi

RayonQaytaq rayonuMərkəz: Macalis kəndi

RayonQarabudaxkənd rayonuMərkəz: Qarabudaxkənd kəndi

RayonQayakənd rayonuMərkəz: Novokayakənd kəndi

RayonQızılyurt rayonuMərkəz: Kizilyurt

RayonQızlar rayonuMərkəz: Kizlyar

RayonKulin rayonuMərkəz: Vaçi kəndi

RayonQumtorkal rayonuMərkəz: Korkmaskala kəndi

RayonKürah rayonuMərkəz: Kurax kəndi

RayonLak rayonuMərkəz: Kumux kəndi

RayonLevaşi rayonuMərkəz: Levaşi kəndi

RayonMaqaramkənd rayonuMərkəz: Maqaramkənd kəndi

RayonNovolak rayonuMərkəz: Novolakskoye kəndi

RayonNoqay rayonuMərkəz: Terekli-Mekteb kəndi

RayonRutul rayonuMərkəz: Rutul kəndi

RayonSərgokal rayonuMərkəz: Sergoqala kəndi

RayonSüleyman-Stalski rayonuMərkəz: Qasımqənd kəndi

RayonTabasaran rayonuMərkəz: Xuçni kəndi

RayonTarumov rayonuMərkəz: Tarumovka kəndi

RayonTlyarata rayonuMərkəz: Tlyarata kəndi

RayonUnçukul rayonuMərkəz: Şamilkala qəsəbəsi

RayonXasavyurt rayonuMərkəz: Xasavyurt

RayonXiv rayonuMərkəz: Xiv kəndi

RayonXunzax rayonuMərkəz: Xunzax kəndi

RayonTsumada rayonuMərkəz: Aqvali kəndi

RayonTsuntin rayonuMərkəz: Tsunta kəndi

RayonÇaroda rayonuMərkəz: Tsurib kəndi

RayonŞamil rayonuMərkəz: Xebda kəndi

Tsuntin rayonunun tərkibində sahəBejta sahəsiMərkəz: Bejta kəndi

Coğrafiya və əhali

Respublika Şimali Qafqazın şərq hissəsində, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir. Sahəsi 50,3 min km²-dir; inzibati mərkəzi Mahaçqaladır. Region daxilində dağ, dağətəyi və düzən landşaftları qonşuluq təşkil edir, buna görə Dağıstanı yalnız yüksək dağlıq ərazi kimi təsəvvür etmək olmaz. 1 yanvar 2025-ci il tarixinə daimi əhalinin qiymətləndirməsi: 3 259 890 nəfər, bunlardan 1 473 304 şəhər və 1 786 586 kənd sakini. Tarix vacibdir: bu, Dağıstanstatın siyahıyaalmalararası qiymətləndirməsidir, 2021-ci il siyahıyaalmasının məlumatı deyil. Sulak kanyonu əhəngdaşı dağlarını kəsib keçir; onun adı Coğrafi Adların Dövlət Kataloquna daxil edilmişdir. Regionun digər təbiət ərazilərinə «Dağıstan» qoruğu tərəfindən qorunan Sarıqum qum massivi və Kizlyar körfəzinin dayazlıqları daxildir. Bunlar vahid dağ mənzərəsinin hissələri deyil, fərqli ekosistemlərdir. ; .

Regionun xalqları

Avarlar

Mağarulal · Rusiyada 1 012 074 nəfər (2021-ci il siyahıyaalması)

Avar dili (mağarul mats)

Darqinlər

Darqanti · Darqan · Rusiyada 626 601 nəfər (2021-ci il siyahıyaalınması)

Darqin dilləri və ədəbi darqin dili

Qumuqlar

Qumuqlar · Rusiyada 565 830 nəfər (2021-ci il siyahıyaalınması)

Qumuq · qumuq til

Ləzgilər

Ləzgilər · Rusiyada 488 608 nəfər (2021); Azərbaycanda 167,6 min nəfər (2019)

Ləzgi · ləzgi ç̇al

Laklar

Lak · Rusiyada 173 416 nəfər (2021-ci il siyahıyaalınması)

Lak · lakku maz

Tabasaranlılar

Tabasaranlar · Rusiyada 151 466 nəfər (2021-ci il siyahıyaalınması)

Tabasaran dili · tabasaran çӀal

Noqaylar

Noqay · noqaylar · Rusiyada 109 042 nəfər (2021-ci il siyahıyaalması)

Noqay dili · noqay tili

Rutullar

Mıxabır (Rutul); yerli özadlandırmalar · Rusiyada 34 259 nəfər (2021-ci il siyahıyaalınması)

Rutul dili

Aqullar

Ağullar · Rusiyada 34 576 nəfər (2021-ci il siyahıyaalması)

Aqul dili

Saxurlar

Yıxbi · Rusiyada 12 541 nəfər (2021); Azərbaycanda 13,4 min nəfər (2019)

Saxur dili

Andilər

Ğvannal · 16 758 nəfər Rusiyada andi mənsubiyyətini qeyd edib (2021)

Andi dili

Sezlər (didoylular)

Sezlər · Rusiyada 14 881 nəfər didoy mənsubiyyətini qeyd edib (2021)

Sez (didoy) dili

Arçinlilər

Arşişttib · arşaşdib · Rusiyada 1 693 arçinli (2021-ci il siyahıyaalınması)

Arçin dili (arşatten çIat)

Kaytaqlar

Haydaq · haydaqland · İcmanın sayı ayrıca müəyyən edilməyib

Kaytaq (haydaq)

Qubaçılar

Uğbuq · uğbuqan · Ümumi sayı ayrıca müəyyən edilməyib

Qubaçı (qubaçı-aştı)

Azərbaycanlılar

Azərbaycanlılar · Azərbaycanlılar · Azərbaycanda 9 436,1 min nəfər (2019-cu il siyahıyaalması)

Azərbaycan dili: şimal və cənub variantları

Çeçenlər

Noxçiy · Rusiyada 1 674 854 nəfər (2021-ci il siyahıyaalınması)

Çeçen dili (noxçiyn mott)

Dil və mədəni müxtəliflik

Andi xalqları: Andilər, axvaxlar, baqvalinlər, botlixlər, qodoberinlər, karatinlər, tindinlər və çamalinlər qohum, lakin müstəqil dillərdə danışırlar. Onları tək bir yerli şivəyə endirmək olmaz.
Sez xalqları: Sez qrupuna sez, bejtin, ginux, hunzib və xvarşin dilləri aiddir. Sez dili didoy və tsuntin adları ilə də tanınır.
Darqin dilləri: «Darqin» ümumi adı altında yaxın qohum idiomlar qrupu dayanır. Ədəbi darqin dili ilə yerli dillər və şivələr tamamilə bir-birini əvəz edən hesab edilməməlidir.

Dillər

Nax-Dağıstan

Avar, darqin qrupunun dilləri, lak, ləzgi, tabasaran, aqul, rutul, saxur, arçin, andi və sez dilləri, həmçinin çeçen dili. Bu, vahid dilin adı deyil, dil ailəsidir. ; ; .

Türk

Qumuq, noqay və azərbaycan dilləri türk dillərinə aiddir. Qumuq dili ilk növbədə düzənlikdə və dağətəyi ərazilərdə yayılmışdır. Noqay dil ənənəsi xüsusilə respublikanın şimalı ilə bağlıdır, lakin bununla məhdudlaşmır. ; .

Hind-Avropa

Rus dili slavyan dillərinə aiddir. Cuuri, həmçinin dağ-yəhudi və yəhudi-tat adlanır, İran qrupuna aiddir; onun tarixi arealına Dərbənd və cənubi Dağıstan daxildir. «Tatlar» və «dağ yəhudiləri» adlarını avtomatik olaraq bir icmanın işarələri hesab etmək olmaz.

Dillər: status və gündəlik həyat

Dağıstan Respublikası Konstitusiyasının 11-ci maddəsi rus dilini və Dağıstan xalqlarının dillərini dövlət dilləri adlandırır. Maddənin özündə 14 dildən ibarət qapalı siyahı yoxdur. Buna görə bu rəqəm burada dəqiq konstitusiya formulu kimi istifadə edilmir. Ədəbi dillərin, məktəbdə tədris olunan dillərin və dilçilik təsnifatında müstəqil dillərin sayı fərqlənə bilər. Rus dili millətlərarası ünsiyyət üçün istifadə olunur, lakin bu, ana dillərini və ailələrin çoxdilliliyini ləğv etmir. Andi və sez dilləri, cuuri və darqin qrupunun dilləri müstəqil təsvir tələb edir. Statistikada birləşdirilmiş qeyd ayrı dilin olmamasını sübut etmir. ; .

Dağıstanın digər icmaları

Yuxarıdakı kartların siyahısı portalın dərc edilmiş məqalələrini əks etdirir, Dağıstan sakinlərinin tam siyahısı deyil. Etnik mənsubiyyət insanın özünüidentifikasiyası ilə müəyyən edilir. Dil təsnifatı və statistikada birləşdirilmiş kateqoriyalar ayrı-ayrı xalqların adlarını əvəz etmir.

Azərbaycanlılar: Dərbəndin və cənubi Dağıstanın tarixi icmaları; portalda xalq haqqında ayrı məqalə mövcuddur.
Çeçenlər, o cümlədən akkinlər: Respublikanın çoxmillətli əhalisinin bir hissəsi, ilk növbədə onun şimal-qərb düzənlik zonası; portalda ayrı məqalə mövcuddur.
Ruslar: Şəhər və kənd icmaları; rus əhalisi və kazak icmaları bir-biri ilə bağlı olsa da, fərqli tarixi ənənələrə malikdir.
Dağ yəhudiləri: Müstəqil tarixi-mədəni icma. Onun dil irsi cuuri ilə, dini ənənəsi isə iudaizmlə bağlıdır.

Tarix

Mündəricat

Mətn ölçüsü

100%

Fəsil 1 · Erkən paleolit

İnsanın ilk izləri

Akuşa rayonundakı Aynikab, Muxkay və Geqalaşur düşərgələri Qafqazın ən mühüm erkən paleolit abidələrinə aiddir. Burada daş alətlər və qədim yaşayış səthlərinin qatları tədqiq edilmişdir. X. A. Əmirxanovun 2021-ci il nəşrində Mərkəzi Dağıstan abidələrinin ardıcıllığı təxminən 2 milyondan 800 min il əvvələ qədər olan intervalda nəzərdən keçirilir.

Bunlar arxeoloji komplekslərin tarixləridir, müasir xalqların və ya yaşayış məntəqələrinin yaşı deyil. Hazırkı respublikanın adı burada yalnız tapıntıların yerini göstərmək üçün istifadə olunur.

Səhifə 1 -dən 1fəsildə 1

Qısa tarixi oçerk. Elmi tədqiqatlara və sənədlərə keçidlər fəsillərdə və «Materiallar» bölməsində verilmişdir. Respublikanın müasir sərhədlərini qədim dövlətlərə və cəmiyyətlərə şamil etmək olmaz.

Dini irs

Dağıstanın dini tarixi islam, xristian və yəhudi ənənələrini əhatə edir. Dərbənddə bunlar konkret abidələrlə təmsil olunur: Cümə məscidi, Kele-Numaz sinaqoqu və Müqəddəs Əli Xilaskar erməni kilsəsi. Onların öyrənilməsi müxtəlif icmaların tarixini görməyə kömək edir və regionun irsini bir konfessiyaya endirmir. Dərbənd Dünya Mədəniyyətləri və Dinləri Tarixi Muzeyi bu yerləri öz maarifləndirici marşrutlarına daxil edir. İnsanın xalqa mənsubiyyəti özlüyündə onun şəxsi inanclarını müəyyən etmir.

Sənətkarlıq və gündəlik mədəniyyət

Kubaçi bədii metal emalı, Qotsatl gümüş işi, Unsuqul ağac üzərində naxışlı oyma, Balxar rəngli keramika ilə tanınır. Cənubi Dağıstan müxtəlif xalçaçılıq ənənələri ilə bağlıdır. Bu adlar vahid «Qafqaz naxışı» deyil, fərqli texnologiyalara malik real istehsal mərkəzlərini bildirir. Tarixi geyimlər, məişət əşyaları və kəndlərin quruluşu xalq, yer və zaman nəzərə alınmaqla araşdırılmalıdır. Müasirliklə müqayisə üçün Rusiya Etnografiya Muzeyinin kolleksiyasından A. K. Serjputovskinin 1910-cu il ekspedisiya fotoşəkilləri albomu faydalıdır. Onun muzey atribusiyası var və keçmişin yaradılmış səhnələri ilə əvəz edilmir.

Dağıstan xalqlarının mətbəxi

Ümumi regional mətbəx çoxsaylı yerli ənənələrdən formalaşır. Tanınmış yeməklər arasında xinkal, çudu və kürzə var; hazırlanma üsulları və adları xalqlar, kəndlər və ailələr arasında fərqlənir. Xinkal adətən bişmiş xəmir, ət, bulyon və sousları birləşdirir, çudunun isə müxtəlif içlikləri və xəmir qalınlığı olur. Şəhər qidalanma mədəniyyətinin etnoqrafik tədqiqatları yerli mətbəxlərin qarşılıqlı təsirini və gündəlik menyunun dəyişməsini göstərir. Buna görə bir restoran reseptini bütün Dağıstan üçün məcburi və yeganə əsl resept elan etmək olmaz.

Media

Dağıstan mənzərəsi

Mənzərə təsviri. Bu, Sulak kanyonunun interpretasiyasıdır, konkret nöqtənin sənədli çəkilişi deyil. Əsl tarixi fotoşəkillər aşağıdakı Rusiya Etnografiya Muzeyinin keçidi ilə əlçatandır.

Himn

Dağıstan Respublikasının Dövlət Himni

Rus dili

Sözlər: Rasil Həmzətov; rus mətni: Nikolay Dorizo. Musiqi: Murad Kajlayev. Dövlət himni haqqında qanun 9 mart 2016-cı il tarixli dəyişikliklərlə; təsdiq edilmiş mətn 2 nömrəli əlavədə verilmişdir.

Dövlət himni təsdiq edilmiş musiqi və mətn redaksiyasında ifa olunur. Mətn və not yazısı himn haqqında qanunun əlavələrində dərc edilmişdir. Onları «Rəsmi mətn» keçidi ilə açmaq olar.

Xronologiya

Hadisələr: 7 / 7

Təxminən 2 milyon il əvvəl: Mərkəzi Dağıstanın erkən daş alət kompleksləri. Tarixlər müasir xalqların yaşına deyil, arxeoloji qatlara aiddir.
V-VI əsrlər: Xəzərin qərb sahilində keçidi nəzarətdə saxlayan Dərbəndin Sasani daş istehkam sisteminin yaradılması.
1834: Şamilin imam seçilməsi; Dağıstan və Çeçenistanın bir hissəsində imamətin inkişafı.
1860: Rusiya imperiyasının Dağıstan vilayətinin yaradılması. Onun sərhədləri indiki respublikanın sərhədlərindən fərqlənirdi.
20 yanvar 1921: ÜİK-nin Dağıstan Muxtar Sosialist Sovet Respublikası haqqında qərarı.
10 iyul 2003: Dağıstan Respublikasının qüvvədə olan Konstitusiyasının Konstitusiya Məclisi tərəfindən qəbul edilməsi.
2003: Dərbəndin qalası, köhnə şəhəri və qala tikililərinin YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilməsi.