მთავარ შიგთავსზე გადასვლა
ღრმა კირქვული კანიონი ფირუზისფერი მდინარითა და მშრალი ბალახოვანი ფერდობებით
სულაკის კანიონი: პეიზაჟის ინტერპრეტაცია · ილუსტრაცია · მხატვრული ილუსტრაცია

3,26 მლნ

მცხოვრები 2025 წლის 1 იანვრისთვის, დაღესტანსტატი

50,3 ათ.

კვადრატული კილომეტრი, რესპუბლიკის ფართობი

2003

წელი, როდესაც დერბენტის ძეგლები იუნესკოს სიაში შეიტანეს

გეოგრაფია დეტალებში

ქალაქები, სოფლები და რაიონები

დაღესტანი მოიცავს 41 ადმინისტრაციულ რაიონს, რესპუბლიკური დაქვემდებარების ათ ქალაქსა და ბეჟტის უბანს ცუნტის რაიონის შემადგენლობაში. სანაპირო ქალაქები, წინამთიანი და მაღალმთიანი სოფლები სხვადასხვა ისტორიულ დასახლების ზონებს ქმნიან.

დასახლებული პუნქტები
1634
ტერიტორიები
52

დასახლებული პუნქტების ნუსხა 2026 წლის 8 სექტემბრის მდგომარეობით. სხვადასხვა მუნიციპალური წარმონაქმნის ერთსახელიანი დასახლებული პუნქტები ცალ-ცალკეა ნაჩვენები. აგრეთვე შეტანილია მუდმივი მოსახლეობის გარეშე მცირე დასახლებული პუნქტები; მოსახლეობის რაოდენობის შესახებ ცნობები აქ არ მოცემულა.

ქალაქის ოლქიმაჰაჩყალაცენტრი: მაჰაჩყალა
ქალაქის ოლქიბუინაკსკიცენტრი: ბუინაკსკი
ქალაქის ოლქიდაღესტნის ცეცხლებიცენტრი: დაღესტნის ცეცხლები
ქალაქის ოლქიდერბენტიცენტრი: დერბენტი
ქალაქის ოლქიიზბერბაშიცენტრი: იზბერბაში
ქალაქის ოლქიკასპიისკიცენტრი: კასპიისკი
ქალაქის ოლქიკიზილიურტიცენტრი: კიზილიურტი
ქალაქის ოლქიკიზლიარიცენტრი: კიზლიარი
ქალაქის ოლქიხასავიურტიცენტრი: ხასავიურტი
ქალაქის ოლქისამხრეთ სუხოკუმსკიცენტრი: სამხრეთ სუხოკუმსკი
რაიონიაგულის რაიონიცენტრი: სოფელი ტპიგი
რაიონიაკუშის რაიონიცენტრი: სოფელი აკუშა
რაიონიახვახის რაიონიცენტრი: სოფელი კარატა
რაიონიახტის რაიონიცენტრი: სოფელი ახტი
რაიონიბაბაიურტის რაიონიცენტრი: სოფელი ბაბაიურთი
რაიონიბოტლიხის რაიონიცენტრი: სოფელი ბოთლიხი
რაიონიბუინაკსკის რაიონიცენტრი: ბუინაკსკი
რაიონიგერგებილის რაიონიცენტრი: სოფელი გერგებილი
რაიონიგუმბეტის რაიონიცენტრი: სოფელი მეხელტა
რაიონიგუნიბის რაიონიცენტრი: სოფელი გუნიბი
რაიონიდახადაევის რაიონიცენტრი: სოფელი ურკარახი
რაიონიდერბენტის რაიონიცენტრი: დერბენტი
რაიონიდოკუზპარინის რაიონიცენტრი: სოფელი უსუხჩაი
რაიონიკაზბეკოვსკის რაიონიცენტრი: დილიმის სოფელი
რაიონიკაიტაგის რაიონიცენტრი: სოფელი მაჯალისი
რაიონიკარაბუდახკენტის რაიონიცენტრი: სოფელი ყარაბუდახკენტი
რაიონიკაიაკენტის რაიონიცენტრი: სოფელი ნოვოკაიაკენტი
რაიონიკიზილიურტის რაიონიცენტრი: კიზილიურტი
რაიონიკიზლიარის რაიონიცენტრი: კიზლიარი
რაიონიკულინის რაიონიცენტრი: სოფელი ვაჩი
რაიონიკუმტორკალინის რაიონიცენტრი: სოფელი კორკმასკალა
რაიონიკურახის რაიონიცენტრი: სოფელი კურახ
რაიონილაკის რაიონიცენტრი: სოფელი კუმუხ
რაიონილევაშის რაიონიცენტრი: სოფელი ლევაში
რაიონიმაგარამკენტის რაიონიცენტრი: სოფელი მაგარამკენტი
რაიონინოვოლაკის რაიონიცენტრი: სოფელი ნოვოლაკსკოე
რაიონინოღაის რაიონიცენტრი: სოფელი ტერეკლი-მექტები
რაიონირუტულის რაიონიცენტრი: სოფელი რუტული
რაიონისერგოკალის რაიონიცენტრი: სოფელი სერგოყალა
რაიონისულეიმან-სტალის რაიონიცენტრი: სოფელი კასუმკენტი
რაიონიტაბასარანის რაიონიცენტრი: სოფელი ხუჩნი
რაიონიტარუმოვკის რაიონიცენტრი: სოფელი ტარუმოვკა
რაიონიტლიარატის რაიონიცენტრი: სოფელი ტლიარატა
რაიონიუნცუკულის რაიონიცენტრი: დაბა შამილკალა
რაიონიხასავიურტის რაიონიცენტრი: ხასავიურტი
რაიონიხივის რაიონიცენტრი: სოფელი ხივი
რაიონიხუნზახის რაიონიცენტრი: სოფელი ხუნზახი
რაიონიცუმადის რაიონიცენტრი: სოფელი აგვალი
რაიონიცუნტის რაიონიცენტრი: სოფელი ცუნტა
რაიონიჩაროდის რაიონიცენტრი: სოფელი ცურიბი
რაიონიშამილის რაიონიცენტრი: სოფელი ხებდა
უბანი ცუნტის რაიონის შემადგენლობაშიბეჟტის უბანიცენტრი: სოფელი ბეჟტა

გეოგრაფია და მოსახლეობა

რესპუბლიკა მდებარეობს ჩრდილოეთ კავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილში, კასპიის ზღვის დასავლეთ სანაპიროზე. ფართობი შეადგენს 50,3 ათას კმ²-ს; ადმინისტრაციული ცენტრია მაჰაჩყალა. რეგიონის ფარგლებში ერთმანეთს ესაზღვრება მთიანი, მთისწინეთისა და ვაკის ლანდშაფტები, ამიტომ დაღესტანი არ უნდა წარმოვიდგინოთ მხოლოდ როგორც მაღალმთიანი ტერიტორია. მუდმივი მოსახლეობის შეფასება 2025 წლის 1 იანვრისთვის: 3 259 890 ადამიანი, მათგან 1 473 304 ქალაქის და 1 786 586 სოფლის მცხოვრები. თარიღი მნიშვნელოვანია: ეს არის დაღესტანსტატის აღწერათაშორისი შეფასება და არა 2021 წლის აღწერის მონაცემები. სულაკის კანიონი კვეთს კირქვის მთებს; მისი სახელწოდება შეტანილია გეოგრაფიულ სახელწოდებათა სახელმწიფო კატალოგში. რეგიონის სხვა ბუნებრივ ტერიტორიებს მიეკუთვნება ქვიშის მასივი სარიყუმი და კიზლიარის ყურის წყალმარჩხი ადგილები, რომლებსაც იცავს ნაკრძალი „დაღესტანური“. ეს სხვადასხვა ეკოსისტემაა და არა ერთი მთის პეიზაჟის ნაწილები. ; .

რეგიონის ხალხები

ავარები

მაღარულალ · 1 012 074 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

ავარული (მაღარულ მაც)

დარგინელები

დარგანტი · დარგან · 626 601 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

დარგინული ენები და ლიტერატურული დარგინული

კუმიკები

ყუმუყლარ · 565 830 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

კუმიკური · ყუმუყ ტილ

ლეზგები

ლეზგიარ · 488 608 რუსეთში (2021); 167,6 ათ. აზერბაიჯანში (2019)

ლეზგური · ლეზგი ჩალ

ლაკები

ლაკური · 173 416 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

ლაკური · ლაკუ მაზ

ტაბასარანები

ტაბასარანები · 151 466 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

ტაბასარანული · ტაბასარან ჩIალ

ნოღაელები

ნოღაელი · ნოღაელარ · 109 042 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

ნოღაური · ნოღაი ტილი

რუთულები

მიხაბირი (რუთული); ადგილობრივი თვითსახელწოდებები · 34 259 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

რუთულური

აღულები

აღულარ · 34 576 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

აღულური

ცახურები

იხბები · 12 541 რუსეთში (2021); 13,4 ათასი აზერბაიჯანში (2019)

ცახური

ანდიელები

გვანნალ · 16 758-მა მიუთითა ანდიური კუთვნილება რუსეთში (2021)

ანდიური

ცეზები (დიდოელები)

ცეზები · 14 881-მა მიუთითა დიდოური კუთვნილება რუსეთში (2021)

ცეზური (დიდოური)

არჩინელები

არშიშტიბი · არშაშდიბი · 1 693 არჩინელი რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

არჩინული (არშატენ ჩIატ)

კაიტაგები

ხაიდაკი · ხაიდაკლანი · საზოგადოების რაოდენობა ცალკე არ არის დადგენილი

კაიტაგური (ხაიდაკური)

კუბაჩები

უღბუგი · უღბუგანი · სრული რაოდენობა ცალკე არ არის დადგენილი

კუბაჩური (კუბაჩი-აშტური)

აზერბაიჯანელები

Azərbaycanlılar · აზერბაიჯანელები · 9 436,1 ათასი აზერბაიჯანში (2019 წლის აღწერა)

აზერბაიჯანული: ჩრდილოეთური და სამხრეთული ვარიანტები

ჩეჩნები

ნოხჩი · 1 674 854 რუსეთში (2021 წლის აღწერა)

ჩეჩნური (ნოხჩინ მოტ)

ენობრივი და კულტურული მრავალფეროვნება

ანდიური ხალხები
ანდიელები, ახვახები, ბაგვალინები, ბოტლიხები, გოდობერინები, კარატინები, ტინდინები და ჩამალინები საუბრობენ მონათესავე, მაგრამ დამოუკიდებელ ენებზე. მათი დაყვანა ერთ ადგილობრივ კილოზე შეუძლებელია.
ცეზური ხალხები
ცეზურ ჯგუფს მიეკუთვნება ცეზური, ბეჟტური, გინუხური, ჰუნზიბური და ხვარშური ენები. ცეზური ასევე ცნობილია დიდოური და ცუნტური სახელწოდებებით.
დარგუული ენები
საერთო სახელწოდების „დარგუული“ უკან დგას ახლომონათესავე იდიომების ჯგუფი. ლიტერატურული დარგუული ენა და ადგილობრივი ენები და კილოები მთლიანად ურთიერთშემცვლელებად არ უნდა ჩაითვალოს.

ენები

ნახურ-დაღესტნური

ხუნძური, დარგუული ჯგუფის ენები, ლაკური, ლეზგიური, ტაბასარანული, აგულური, რუტულური, ცახური, არჩიული, ანდიური და ცეზური ენები, ასევე ჩეჩნური. ეს არის ენათა ოჯახი და არა ერთიანი ენის სახელწოდება. ; ; .

თურქული

კუმიკური, ნოღაური და აზერბაიჯანული თურქულ ენებს მიეკუთვნება. კუმიკური უპირველეს ყოვლისა ვაკეზე და მთისწინეთშია გავრცელებული. ნოღაური ენობრივი ტრადიცია განსაკუთრებით რესპუბლიკის ჩრდილოეთს უკავშირდება, მაგრამ მხოლოდ ამით არ შემოიფარგლება. ; .

ინდოევროპული

რუსული სლავურ ენებს მიეკუთვნება. ჯუური, რომელსაც ასევე მთის-ებრაულ და ებრაულ-ტატურ ენას უწოდებენ, ირანულ ჯგუფს მიეკუთვნება; მისი ისტორიული არეალი მოიცავს დერბენტსა და სამხრეთ დაღესტანს. სახელწოდებები „ტატები“ და „მთის ებრაელები“ ავტომატურად არ უნდა ჩაითვალოს ერთი თემის აღმნიშვნელად.

ენები: სტატუსი და ყოველდღიური ცხოვრება

დაღესტნის რესპუბლიკის კონსტიტუციის მე-11 მუხლი სახელმწიფო ენებად ასახელებს რუსულ ენას და დაღესტნის ხალხთა ენებს. თავად მუხლში არ არის 14 ენის დახურული ჩამონათვალი. ამიტომ ეს რიცხვი აქ არ გამოიყენება როგორც ზუსტი კონსტიტუციური ფორმულა. ლიტერატურული ენების, სასკოლო სწავლების ენებისა და ლინგვისტურ კლასიფიკაციაში დამოუკიდებელი ენების რაოდენობა შეიძლება განსხვავდებოდეს. რუსული გამოიყენება ეროვნებათაშორისი ურთიერთობისთვის, მაგრამ ეს არ აუქმებს მშობლიურ ენებსა და ოჯახების მრავალენოვნებას. ანდიური და ცეზური ენები, ჯუური და დარგინული ჯგუფის ენები დამოუკიდებელ აღწერას მოითხოვს. სტატისტიკაში გაერთიანებული ჩანაწერი არ ამტკიცებს ცალკე ენის არარსებობას. ; .

დაღესტნის სხვა თემები

ზემოთ მოცემული ბარათების სია ასახავს პორტალის გამოქვეყნებულ სტატიებს და არა დაღესტნის მცხოვრებთა ამომწურავ ჩამონათვალს. ეთნიკური კუთვნილება განისაზღვრება ადამიანის თვითიდენტიფიკაციით. ენობრივი კლასიფიკაცია და სტატისტიკის გაერთიანებული კატეგორიები არ ცვლის ცალკეული ხალხების სახელწოდებებს.
აზერბაიჯანელები
დერბენტისა და სამხრეთ დაღესტნის ისტორიული თემები; პორტალზე ხელმისაწვდომია ცალკე სტატია ხალხის შესახებ.
ჩეჩნები, მათ შორის აკინელები
რესპუბლიკის მრავალეროვანი მოსახლეობის ნაწილი, უპირველეს ყოვლისა მისი ჩრდილო-დასავლეთ ვაკის ზონისა; პორტალზე ხელმისაწვდომია ცალკე სტატია.
რუსები
საქალაქო და სასოფლო თემები; რუსული მოსახლეობა და კაზაკთა თემები განსხვავებულ, თუმცა დაკავშირებულ ისტორიულ ტრადიციებს ფლობენ.
მთის ებრაელები
დამოუკიდებელი ისტორიულ-კულტურული თემი. მისი ენობრივი მემკვიდრეობა ჯუურს უკავშირდება, ხოლო რელიგიური ტრადიცია იუდაიზმს.

ისტორია

ტექსტის ზომა
ტექსტის ზომა: 100%

თავი 1 · ადრეული პალეოლითი

ადამიანის პირველი კვალი

აინიკაბის, მუხკაისა და გეგალაშურის ბინადრობის ადგილები აკუშის რაიონში კავკასიის ადრეული პალეოლითის უმნიშვნელოვანეს ძეგლებს მიეკუთვნება. აქ შესწავლილია ქვის იარაღები და უძველესი საცხოვრებელი ზედაპირების ფენები. ხ. ა. ამირხანოვის 2021 წლის პუბლიკაციაში ცენტრალური დაღესტნის ძეგლების მიმდევრობა განიხილება დაახლოებით 2 მილიონიდან 800 ათას წლამდე ინტერვალში.
ეს არის არქეოლოგიური კომპლექსების დათარიღებები და არა თანამედროვე ხალხების ან დასახლებების ასაკი. დღევანდელი რესპუბლიკის სახელწოდება აქ მხოლოდ აღმოჩენების ადგილმდებარეობის მითითებისთვის გამოიყენება.
გვერდი 1 -დან 1თავში 1

მოკლე ისტორიული ნარკვევი. სამეცნიერო კვლევებსა და დოკუმენტებზე ბმულები მოცემულია თავებში და განყოფილებაში „მასალები“. რესპუბლიკის თანამედროვე საზღვრები არ უნდა გადავიტანოთ ძველ სახელმწიფოებსა და საზოგადოებებზე.

რელიგიური მემკვიდრეობა

დაღესტნის რელიგიური ისტორია მოიცავს ისლამურ, ქრისტიანულ და იუდეურ ტრადიციებს. დერბენტში ისინი წარმოდგენილია კონკრეტული ძეგლებით: ჯუმა-მეჩეთით, კელე-ნუმაზის სინაგოგით და სომხური წმინდა მაცხოვრის ეკლესიით. მათი შესწავლა გვეხმარება დავინახოთ სხვადასხვა თემის ისტორია და არ დავიყვანოთ რეგიონის მემკვიდრეობა ერთ კონფესიამდე. დერბენტის მსოფლიო კულტურათა და რელიგიათა ისტორიის მუზეუმი ამ ადგილებს თავის საგანმანათლებლო მარშრუტებში აერთიანებს. ადამიანის კუთვნილება რომელიმე ხალხთან თავისთავად არ განსაზღვრავს მის პირად შეხედულებებს.

ხელოსნობა და ყოველდღიური კულტურა

კუბაჩი ცნობილია მეტალის მხატვრული დამუშავებით, გოცატლი ვერცხლის საქმით, უნცუკული ხეზე ორნამენტული ამოკვეთით, ბალხარი მოხატული კერამიკით. სამხრეთ დაღესტანი დაკავშირებულია ხალიჩების ქსოვის მრავალფეროვან ტრადიციებთან. ეს სახელწოდებები აღნიშნავს რეალურ საწარმოო ცენტრებს სხვადასხვა ტექნოლოგიით და არა ერთიან „კავკასიურ ორნამენტს“. ისტორიული კოსტიუმები, ყოფის საგნები და სოფლების მოწყობა უნდა განვიხილოთ ხალხის, ადგილისა და დროის გათვალისწინებით. თანამედროვეობასთან შედარებისთვის სასარგებლოა ა. კ. სერჟპუტოვსკის 1910 წლის ექსპედიციური ფოტოების ალბომი რუსეთის ეთნოგრაფიული მუზეუმის კოლექციიდან. მას აქვს მუზეუმური ატრიბუცია და არ იცვლება წარსულის გენერირებული სცენებით.

დაღესტნის ხალხთა სამზარეულო

საერთო რეგიონული სამზარეულო იქმნება მრავალი ადგილობრივი ტრადიციისგან. ცნობილ კერძებს შორისაა ხინკალი, ჩუდუ და კურზე; მომზადების წესები და სახელწოდებები განსხვავდება ხალხების, სოფლებისა და ოჯახების მიხედვით. ხინკალი ჩვეულებრივ აერთიანებს მოხარშულ ცომს, ხორცს, ბულიონსა და სოუსებს, ხოლო ჩუდუს აქვს სხვადასხვა გულსართი და ცომის სისქე. კვების ქალაქური კულტურის ეთნოგრაფიული კვლევები აჩვენებს ადგილობრივ სამზარეულოთა ურთიერთგავლენასა და ყოველდღიური მენიუს ცვლილებას. ამიტომ ერთი რესტორნული რეცეპტი არ შეიძლება გამოცხადდეს სავალდებულოდ და ერთადერთ ნამდვილად მთელი დაღესტნისთვის.

მედია

დაღესტნის პეიზაჟი

პეიზაჟის გამოსახულება. ეს არის სულაკის კანიონის ინტერპრეტაცია და არა კონკრეტული წერტილის დოკუმენტური გადაღება. ნამდვილი ისტორიული ფოტოები ხელმისაწვდომია ქვემოთ მოცემული რუსეთის ეთნოგრაფიული მუზეუმის ბმულით.

ჰიმნი

დაღესტნის რესპუბლიკის სახელმწიფო ჰიმნი

რუსული

სიტყვები: რასულ გამზატოვი; რუსული ტექსტი: ნიკოლაი დორიზო. მუსიკა: მურად კაჟლაევი. კანონი სახელმწიფო ჰიმნის შესახებ 2016 წლის 9 მარტის ცვლილებებით; დამტკიცებული ტექსტი მოცემულია № 2 დანართში.

სახელმწიფო ჰიმნი სრულდება დამტკიცებული მუსიკალური და ტექსტობრივი რედაქციით. ტექსტი და ნოტები გამოქვეყნებულია ჰიმნის შესახებ კანონის დანართებში. მათი გახსნა შესაძლებელია ბმულით „ოფიციალური ტექსტი“.

ქრონოლოგია

მოვლენები: 7 / 7

დაახლოებით 2 მილიონი წლის წინ
ქვის იარაღების ადრეული კომპლექსები ცენტრალურ დაღესტანში. დათარიღებები ეხება არქეოლოგიურ ფენებს და არა თანამედროვე ხალხების ასაკს.
V-VI საუკუნეები
დერბენტის სასანიდური ქვის გამაგრებათა სისტემის შექმნა, რომელიც აკონტროლებდა კასპიის დასავლეთ სანაპიროს გასწვრივ არსებულ გასასვლელს.
1834
შამილის იმამად არჩევა; იმამათის განვითარება დაღესტნისა და ჩეჩნეთის ტერიტორიის ნაწილზე.
1860
რუსეთის იმპერიის დაღესტნის ოლქის ჩამოყალიბება. მისი საზღვრები განსხვავდებოდა დღევანდელი რესპუბლიკის საზღვრებისგან.
1921 წლის 20 იანვარი
სრულიად რუსეთის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის დადგენილება დაღესტნის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შესახებ.
2003 წლის 10 ივლისი
დაღესტნის რესპუბლიკის მოქმედი კონსტიტუციის მიღება კონსტიტუციური კრების მიერ.
2003
დერბენტის ციტადელის, ძველი ქალაქისა და ციხესიმაგრის ნაგებობების შეტანა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.